L4 na dziecko – kiedy Ci przysługuje i jak uzyskać je bez wychodzenia z domu

Twoje dziecko znów gorączkuje, a ty pracujesz na budowie, przy wykończeniówce albo w ogrodnictwie i nie masz jak wziąć zmiany. Z tego artykułu dowiesz się, kiedy należy ci się L4 na dziecko, ile dni opieki możesz wykorzystać i jak załatwić wszystko zdalnie, bez wychodzenia z domu. Dzięki temu spokojniej zaplanujesz opiekę i domowy budżet.

Co to jest L4 na dziecko i kiedy przysługuje?

Określenie „L4 na dziecko” to potoczna nazwa zwolnienia lekarskiego e-ZLA wystawionego z powodu konieczności osobistej opieki nad dzieckiem. Na podstawie takiego zwolnienia rodzic lub inny opiekun może otrzymać zasiłek opiekuńczy z ubezpieczenia chorobowego. Jest to świadczenie pieniężne wypłacane za czas, w którym nie możesz pracować, bo musisz zająć się dzieckiem zamiast jechać na budowę czy na nocną zmianę w firmie produkcyjnej.

Zasiłek opiekuńczy należy się nie tylko wtedy, gdy dziecko jest chore i lekarz potwierdzi to w dokumentacji, ale także w niektórych innych sytuacjach wymagających opieki. Chodzi na przykład o nieprzewidziane zamknięcie żłobka, przedszkola lub szkoły dziecka do 8 roku życia albo pobyt dziecka w szpitalu, gdy wymaga ono twojej obecności przy łóżku. Prawo do zasiłku przysługuje wyłącznie osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym, i to już od pierwszego dnia jego trwania, więc nie ma tu okresu wyczekiwania, który by cię blokował w pierwszych miesiącach nowej pracy.

W praktyce z L4 na dziecko najczęściej korzystają rodzice maluchów chodzących do żłobka albo przedszkola, które „łapią” kolejne infekcje. Typowy scenariusz to gorączka, kaszel i katar u trzylatka, tak że nie da się go zostawić nawet z babcią. Częste są też sytuacje, gdy dziecko trafia na kilka dni do szpitala, a rodzic zamiast na halę czy na budowę jedzie na oddział i tam spędza większość dnia i nocy.

Kto może dostać L4 na dziecko?

Z L4 na dziecko mogą skorzystać osoby, które mają aktywne ubezpieczenie chorobowe i jednocześnie faktycznie opiekują się dzieckiem. Chodzi tu przede wszystkim o pracowników zatrudnionych na umowę o pracę, bo u nich ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe. W grę wchodzą także zleceniobiorcy i osoby pracujące na innych umowach cywilnoprawnych, jeśli dobrowolnie opłacają składkę chorobową, a także osoby prowadzące działalność gospodarczą, które zgłosiły się do ubezpieczenia chorobowego i regularnie płacą odpowiednią składkę.

Uprawnionym opiekunem może być nie tylko biologiczny rodzic, ale także rodzic adopcyjny, opiekun prawny czy inny członek najbliższej rodziny, który na co dzień mieszka z dzieckiem w jednym gospodarstwie domowym i realnie się nim zajmuje. Na to samo dziecko w tym samym czasie z L4 może korzystać tylko jedna osoba, więc jeśli mama bierze zasiłek opiekuńczy, ojciec w tym samym okresie nie dostanie drugiego zasiłku na to samo dziecko. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy jedno z rodziców ma zwolnienie na inne chore dziecko, na przykład przebywające w szpitalu na oddziale specjalistycznym.

Jakie warunki musi spełniać opiekun aby mieć prawo do zasiłku?

Podstawowy warunek jest prosty: w dniu, w którym pojawia się konieczność opieki nad dzieckiem, musisz mieć aktywne ubezpieczenie chorobowe w ZUS. Warto od razu rozróżnić dwie rzeczy, które wiele osób myli. Ubezpieczenie zdrowotne daje ci prawo do korzystania z lekarza i szpitala, ale nie daje pieniędzy za czas nieobecności w pracy. Dopiero opłacane ubezpieczenie chorobowe otwiera drogę do zasiłku opiekuńczego, czyli wypłaty za okres, w którym rezygnujesz z pracy, żeby zostać w domu z dzieckiem.

Drugi warunek to konieczność osobistej opieki nad dzieckiem, które nie może zostać samo ani z inną dorosłą osobą w domu. Zasiłek opiekuńczy przysługuje wtedy, gdy faktycznie odrywasz się od pracy zarobkowej i spędzasz czas z chorym maluchem, zamiast jechać na zmianę do firmy czy na zlecenie wykończeniowe. Chodzi o realną opiekę nad dzieckiem, a nie tylko formalne zwolnienie od pracy.

Żeby zasiłek opiekuńczy został przyznany i wypłacony bez problemów, opiekun musi spełnić kilka konkretnych warunków:

• w gospodarstwie domowym nie może być innej dorosłej osoby, która mogłaby w tym czasie zapewnić dziecku opiekę, z wyjątkiem dziecka do 2 lat, przy którym ten wymóg nie ma zastosowania,
• w okresie L4 na dziecko nie możesz wykonywać żadnej pracy zarobkowej, ani u swojego pracodawcy, ani „na boku” przy dodatkowych zleceniach budowlanych czy ogrodniczych,
• nie wolno korzystać ze zwolnienia w sposób sprzeczny z jego celem, na przykład wyjeżdżać na urlop w góry, gdy w dokumentach figuruje opieka nad chorym dzieckiem,
• musisz zmieścić się w rocznych limitach dni opieki przewidzianych w ustawie, inaczej ZUS odmówi wypłaty zasiłku,
• konieczne jest posiadanie prawidłowo wystawionego zwolnienia e-ZLA na opiekę nad konkretnym dzieckiem, z wpisanym jego numerem PESEL,
• po otrzymaniu zwolnienia trzeba złożyć wymagane wnioski do ZUS lub do pracodawcy, między innymi Wniosek Z-15A, jeśli to ty jesteś osobą opiekującą się dzieckiem.

Przed planowaniem L4 na dziecko, szczególnie jeśli pracujesz na umowie zlecenia albo prowadzisz działalność gospodarczą, sprawdź na PUE ZUS lub w dziale kadr, czy twoje ubezpieczenie chorobowe jest faktycznie opłacane i aktywne, bo bez tego zasiłek opiekuńczy nie zostanie wypłacony, nawet jeśli lekarz wystawi e-ZLA.

Jakie limity dni opieki na dziecko obowiązują?

Zasiłek opiekuńczy z tytułu L4 na dziecko nie jest przyznawany bez ograniczeń czasowych, nawet jeśli dziecko choruje często. Przepisy wprowadzają roczne limity dni, które obowiązują niezależnie od liczby wystawionych zwolnień, liczby dzieci i liczby pracodawców, u których pracujesz. Jeśli więc zmienisz firmę w połowie roku, nie „zerujesz” swojego limitu zasiłku.

Ustawa przewiduje trzy podstawowe grupy limitów. Pierwsza to 60 dni w roku kalendarzowym na opiekę nad młodszymi dziećmi, w tym zarówno nad dzieckiem chorym, jak i nad zdrowym, jeśli zachodzi jedna z opisanych w prawie sytuacji, na przykład nagłe zamknięcie szkoły. Druga grupa to 30-dniowy limit na specjalne sytuacje związane z opieką nad dzieckiem niepełnosprawnym do 18 roku życia. Trzecia obejmuje 14 dni w roku na opiekę nad starszym dzieckiem w wieku 14–18 lat bez niepełnosprawności albo nad innym chorym członkiem rodziny, na przykład współmałżonkiem czy rodzicem.

Ile dni opieki przysługuje w zależności od wieku i stanu zdrowia dziecka?

Żeby łatwiej odnieść przepisy do własnej sytuacji, warto spojrzeć na limity w podziale na wiek dziecka, jego stan zdrowia i ewentualną niepełnosprawność. Taka tabela pozwala szybko sprawdzić, czy w danym przypadku możesz liczyć na 60, 30 czy tylko 14 dni zasiłku opiekuńczego w roku.

Warto podkreślić, że powyższe limity dotyczą wyłącznie zasiłku opiekuńczego z tytułu L4, czyli świadczenia wypłacanego w wysokości 80% podstawy wymiaru wynagrodzenia. Potoczne hasło „L4 na dziecko płatne 100%” odnosi się do innych uprawnień rodzicielskich, takich jak 2 dni opieki nad zdrowym dzieckiem z art. 188 Kodeksu pracy oraz 5 dni urlopu opiekuńczego. Za te nieobecności dostajesz pełne wynagrodzenie, są one rozliczane jak zwykła praca i nie wliczają się do limitu dni zasiłku opiekuńczego.

Jak limity dni opieki działają przy kilkorgu dzieciach?

Przy kilkorgu dzieci łatwo pomylić się w liczeniu, bo limity 60, 30 i 14 dni nie przypadają osobno na każde dziecko. Ustawowe limity zasiłku opiekuńczego obowiązują łącznie na wszystkie dzieci i wszystkich członków rodziny w danym roku kalendarzowym. Dodatkowo ten sam limit dzieli między sobą oboje rodziców. Jeśli więc w rodzinie z trójką dzieci mama wykorzysta 40 dni opieki nad przedszkolakiem i uczniem podstawówki, ojcu pozostanie już tylko 20 dni z puli 60, nawet jeśli najmłodsze dziecko dopiero zaczyna chodzić do żłobka.

Dni zasiłku opiekuńczego liczone są kalendarzowo, czyli wliczają się także weekendy i święta, jeśli przypadają w okresie zwolnienia. To ważne dla osób pracujących zmianowo, gdzie wolne piątki czy poniedziałki mogą wypadać inaczej niż w standardowym grafiku. Po wyczerpaniu limitu lekarz wciąż może wystawić zwolnienie na opiekę nad dzieckiem, ale ZUS nie wypłaci już zasiłku, a ty pozostaniesz bez dochodu za ten okres. Dlatego warto na bieżąco sprawdzać wykorzystane dni na PUE ZUS albo w dziale kadr pracodawcy i nie dopuścić do sytuacji, w której liczysz na pieniądze, a świadczenie nie zostanie przyznane.

Ile wynosi zasiłek opiekuńczy na dziecko i kto go wypłaca?

Zasiłek opiekuńczy na dziecko jest liczoną procentowo częścią twoich zarobków. Standardowo wynosi on 80% podstawy wymiaru wynagrodzenia, czyli przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z odpowiedniego okresu, po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne finansowane przez pracownika. Prawo do tego świadczenia powstaje od pierwszego dnia podlegania ubezpieczeniu chorobowemu, bez jakiegokolwiek okresu wyczekiwania, co jest szczególnie ważne przy częstych infekcjach małych dzieci w pierwszych miesiącach nowej pracy w firmie budowlanej czy usługowej.

Wypłatą zasiłku opiekuńczego zajmuje się ZUS lub pracodawca, w zależności od wielkości firmy. Jeżeli pracodawca zatrudnia powyżej 20 ubezpieczonych, sam wypłaca zasiłek w zwykłym terminie wypłaty wynagrodzenia, tak jak pensję. W mniejszych firmach, typowych na przykład dla branży remontowej czy ogrodniczej, płatnikiem jest ZUS, który ma do 30 dni od otrzymania kompletu dokumentów, aby przelać świadczenie na twoje konto. Od tego, jak szybko pracodawca przygotuje swoje formularze i jak sprawnie ty złożysz Wniosek Z-15A, zależy termin wypłaty pieniędzy.

Jak wyliczana jest podstawa wymiaru zasiłku opiekuńczego?

Podstawa wymiaru zasiłku opiekuńczego to średnia twoich zarobków z określonego okresu, która później jest pomniejszana do poziomu 80%. Co do zasady przyjmuje się przeciętne miesięczne wynagrodzenie z 12 pełnych miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku. Jeśli pracujesz krócej, liczy się rzeczywisty okres podlegania ubezpieczeniu chorobowemu. Od tej średniej odliczane są składki na ubezpieczenia społeczne opłacane przez pracownika, czyli składka emerytalna, rentowa i składka chorobowa.

Do podstawy wymiaru zasiłku wlicza się tylko te elementy twoich zarobków, od których odprowadzane są składki na ubezpieczenie chorobowe, a część świadczeń z codziennego rozliczenia wynagrodzenia jest z niej wyłączana. W praktyce oznacza to, że nie każde „dodatkowe” pieniądze, które dostajesz od firmy, będą wpływać na wysokość przyszłego zasiłku opiekuńczego.

Do podstawy wymiaru zasiłku opiekuńczego zazwyczaj wlicza się między innymi:

• płacę zasadniczą wynikającą z umowy o pracę lub umowy zlecenia objętej ubezpieczeniem chorobowym,
• dodatki za pracę w nadgodzinach, w nocy albo w warunkach szkodliwych, jeśli są oskładkowane,
• premie regulaminowe i inne stałe dodatki, od których odprowadzane są składki na ubezpieczenie społeczne,
• stałe ryczałty za pracę w terenie, jeśli wchodzą do podstawy wymiaru składek chorobowych.

Z kolei z podstawy wymiaru najczęściej wyłącza się:

• jednorazowe nagrody uznaniowe wypłacane okazjonalnie, na przykład zysk z jednego dużego kontraktu,
• diety z tytułu podróży służbowych i inne zwroty kosztów,
• świadczenia z ZFŚS, na przykład wczasy pod gruszą,
• ekwiwalent za odzież roboczą czy pranie odzieży, jeśli taki dodatek przysługuje w twojej firmie.

Dla lepszego wyobrażenia można przyjąć prosty przykład. Jeśli przeciętne miesięczne wynagrodzenie pracownika budowlanego wynosi 6000 zł brutto i całość podlega składkom, po odliczeniu składek społecznych podstawa zasiłku wyniesie około 5170 zł. Zasiłek opiekuńczy liczymy jako 80% tej podstawy, czyli mniej więcej 4136 zł miesięcznie, co przekłada się na konkretną dzienną kwotę, odczuwalną przy każdej nieobecności związanej z opieką nad dzieckiem.

Kiedy zasiłek opiekuńczy wynosi 80% a kiedy 100% wynagrodzenia?

W przypadku L4 na dziecko sprawa jest prosta. Zasiłek opiekuńczy z ubezpieczenia chorobowego, wypłacany z tytułu opieki nad chorym lub wymagającym opieki dzieckiem, wynosi zawsze 80% podstawy wymiaru. Nie ma tu znaczenia, czy pracujesz w biurze, na produkcji czy w firmie wykonującej prace wykończeniowe, ani to, w jakim wieku jest dziecko, o ile mieści się w ustawowych granicach.

Skąd więc wzięło się popularne sformułowanie „L4 na dziecko płatne 100%”? Chodzi o inne tytuły nieobecności, które często są mylone z L4. Przede wszystkim są to 2 dni opieki nad zdrowym dzieckiem do 14 lat z art. 188 Kodeksu pracy oraz 5 dni urlopu opiekuńczego. Za te dni otrzymujesz pełne wynagrodzenie, liczone jak za normalną pracę, bo to nie jest zasiłek z ubezpieczenia chorobowego. Takie nieobecności nie są dokumentowane zwolnieniem lekarskim e-ZLA i nie obniżają przeciętnej podstawy zarobków w taki sposób jak zasiłek opiekuńczy.

Jak uzyskać L4 na dziecko bez wychodzenia z domu?

Teleporady i e-wizyty sprawiły, że zdobycie L4 na dziecko stało się znacznie prostsze, szczególnie gdy sam mieszkasz daleko od przychodni albo kończysz nocną zmianę. Żeby uzyskać zdalne zwolnienie, umawiasz teleporadę u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej w ramach NFZ albo kontaktujesz się z lekarzem prywatnym, który wystawia e-ZLA. Podczas rozmowy telefonicznej lub wideo lekarz przeprowadza wywiad medyczny, pytając o objawy, czas trwania dolegliwości, przyjmowane leki i ewentualne choroby przewlekłe dziecka, a ty podajesz dane dziecka, w tym PESEL, oraz informację, od kiedy nie możesz pracować.

Jeżeli lekarz uzna, że stan dziecka wymaga twojej osobistej opieki, wystawia elektroniczne zwolnienie lekarskie e-ZLA na opiekę nad dzieckiem. Takie zwolnienie trafia automatycznie do systemu ZUS i na profil PUE ZUS pracodawcy, dlatego nie musisz dostarczać papierowego druku ani wychodzić z domu tylko po to, by zanieść dokumenty do firmy. Twoim obowiązkiem jest jednak jak najszybsze poinformowanie pracodawcy o nieobecności w pracy, zgodnie z przyjętymi w firmie zasadami, czy to telefonicznie, SMS-em, czy mailowo.

Żeby otrzymać pieniądze, samo e-ZLA nie wystarczy. Poza zwolnieniem musisz złożyć w ZUS odpowiedni wniosek, najczęściej Wniosek Z-15A, w którym wpisujesz swoje dane, dane dziecka, okres sprawowanej opieki, oświadczasz brak innej osoby mogącej zapewnić opiekę oraz podajesz informację o innych dniach opieki wykorzystanych w danym roku. Możesz zrobić to elektronicznie przez PUE ZUS lub w formie papierowej za pośrednictwem pracodawcy. Osoby prowadzące działalność gospodarczą składają wniosek bezpośrednio w ZUS i jednocześnie dbają o bieżące dokumenty rozliczeniowe, bo dopiero komplet dokumentów pozwala na wypłatę zasiłku opiekuńczego.

Mimo wygody teleporad ZUS ma prawo weryfikować zasadność wystawianych zwolnień, szczególnie gdy często korzystasz z krótkich L4 na dziecko, a każde wykorzystanie zwolnienia niezgodnie z celem, na przykład na wyjazd czy dodatkową pracę, może skończyć się odmową wypłaty zasiłku i poważnymi konsekwencjami wobec pracownika.

Jakie dokumenty i formalności są potrzebne przy L4 na dziecko?

Elektroniczne zwolnienie e-ZLA to dopiero pierwszy krok do wypłaty pieniędzy za czas opieki nad dzieckiem. Żeby zasiłek opiekuńczy faktycznie trafił na twoje konto, trzeba skompletować dokumenty przeznaczone dla ZUS i pracodawcy, przy czym część danych, takich jak informacje o twoim wynagrodzeniu, przekazuje pracodawca, a część, w tym dane dziecka i oświadczenia o opiece, musi podać sam ubezpieczony opiekun:

• Wniosek Z-15A składany przez rodzica lub opiekuna, zawierający dane twoje i dziecka, okres opieki, oświadczenie o braku innej osoby mogącej zapewnić opiekę oraz informację o innych dniach opiekuńczych w danym roku,
• zaświadczenie lub orzeczenie o niepełnosprawności dziecka, jeśli chcesz skorzystać z 30-dniowego limitu przysługującego na dzieci niepełnosprawne,
• dokument potwierdzający status opiekuna, na przykład odpis aktu urodzenia, dokument adopcji lub postanowienie sądu o ustanowieniu opieki prawnej, zwłaszcza przy pierwszym wniosku o zasiłek,
• druk Z-3 przygotowywany przez pracodawcę w przypadku pracowników etatowych albo druk Z-3b czy inne dokumenty rozliczeniowe dla przedsiębiorców i zleceniobiorców,
• terminowe złożenie kompletu dokumentów, najlepiej w ciągu kilku dni od wystawienia zwolnienia, żeby nie opóźniać wypłaty świadczenia i uniknąć dodatkowych wyjaśnień.

Czy L4 na dziecko można łączyć z pracą zdalną lub innymi świadczeniami?

Podstawowa zasada zasiłku opiekuńczego brzmi prosto: dostajesz pieniądze, bo nie możesz pracować z powodu opieki nad dzieckiem. Z tego powodu podczas L4 na dziecko nie wolno wykonywać pracy zarobkowej ani u tego samego pracodawcy, ani u innego podmiotu. Zakazane jest także „dorabianie” na czarno, na przykład przy dodatkowych zleceniach remontowych po godzinach, gdy w dokumentach widnieje opieka nad chorym dzieckiem. ZUS i pracodawca mają prawo skontrolować, jak wykorzystujesz zwolnienie, a ujawnienie pracy w tym okresie oznacza utratę prawa do zasiłku za cały sporny czas i może być podstawą do rozwiązania umowy o pracę w trybie dyscyplinarnym.

Zastanawiasz się, czy można jednocześnie pobierać zasiłek opiekuńczy i inne świadczenia z ZUS? Niektóre świadczenia się wykluczają, inne można łączyć, ale tylko w różnych okresach. W tym samym czasie nie można pobierać zasiłku opiekuńczego i zasiłku chorobowego z tytułu własnej niezdolności do pracy, nie da się też łączyć go z zasiłkiem macierzyńskim, rodzicielskim ani świadczeniem rehabilitacyjnym. Można natomiast bez przeszkód korzystać równolegle z innych świadczeń rodzinnych i socjalnych, takich jak 500+, rodzinny kapitał opiekuńczy czy dodatki mieszkaniowe, bo nie są one związane z niezdolnością do pracy.

W praktyce warto rozdzielić świadczenia i uprawnienia, których nie da się pogodzić czasowo z L4 na dziecko, od tych, które możesz wykorzystywać w innym okresie roku kalendarzowego:

• z L4 na dziecko nie da się łączyć w tych samych dniach: własnego zasiłku chorobowego, zasiłku macierzyńskiego ani rodzicielskiego, świadczenia rehabilitacyjnego, urlopu wypoczynkowego wykorzystywanego równolegle,
• w skali roku możesz łączyć, ale nie w tych samych dniach: 2 dni opieki nad zdrowym dzieckiem z art. 188 Kodeksu pracy, 5 dni urlopu opiekuńczego, urlop wypoczynkowy, urlop bezpłatny, świadczenia rodzinne i socjalne niewiążące się z niezdolnością do pracy,
• jeśli masz kilka źródeł dochodu, na przykład etat i zlecenie, pobieranie zasiłku opiekuńczego z jednego tytułu wyklucza wykonywanie pracy zarobkowej z drugiego, z którym również jesteś objęty ubezpieczeniem chorobowym.

Dorabianie podczas L4 na dziecko, na przykład przy dodatkowych pracach wykończeniowych u znajomego albo fizycznej pracy na budowie, jest traktowane jako naruszenie zasad korzystania ze zwolnienia i może skończyć się obowiązkiem zwrotu całego pobranego zasiłku z odsetkami oraz poważnymi konsekwencjami w relacji z pracodawcą, włącznie ze zwolnieniem dyscyplinarnym.