Jakie badania mogę wykonać, aby sprawdzić płodność?

Sprawdzając płodność, możesz wykonać badania hormonalne, obrazowe, ocenę nasienia, testy w kierunku infekcji, a w razie potrzeby także badania immunologiczne i genetyczne – zawsze w ustalonym z lekarzem pakiecie. Większość z nich polega tylko na pobraniu krwi, moczu, nasienia lub na wykonaniu USG, więc są mało obciążające. Pierwszym krokiem jest zwykle wizyta u ginekologa lub urologa, który zleca podstawowe testy zarówno Tobie, jak i partnerowi. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, jakie konkretnie badania warto wykonać i kiedy o nie poprosić, przeczytaj ten poradnik.

Jakie badania mogę wykonać aby sprawdzić płodność?

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) niepłodność to brak ciąży po 12 miesiącach regularnego współżycia (2–4 razy w tygodniu) bez antykoncepcji. Raport WHO z 2023 r. pokazał, że z takim problemem mierzy się około 17,5% dorosłej populacji świata, czyli mniej więcej 1 na 6 osób. To oznacza, że trudności z poczęciem są chorobą, którą można i warto diagnozować, a nie „złą passą”.

W Polsce szacuje się, że niepłodność dotyczy 1–1,5 mln par, co stanowi około 20% osób w wieku rozrodczym. Lekarze coraz częściej podkreślają pojęcie „niepłodności małżeńskiej”, gdyż przyczyna leży jednocześnie po stronie kobiety i mężczyzny. Z tego powodu diagnostyka płodności powinna obejmować zawsze oboje partnerów równolegle, a nie tylko kobietę.

Podstawowe grupy badań oceniających płodność są następujące:

• badania hormonalne,
• badania obrazowe narządów rozrodczych,
• badanie nasienia (analiza nasienia u mężczyzny),
• badania w kierunku infekcji przenoszonych drogą płciową,
• badania immunologiczne,
• badania genetyczne,
• podstawowe badania ogólne (np. morfologia, glukoza, ocena funkcji wątroby i nerek).

Zdecydowana większość tych testów jest nieinwazyjna i ogranicza się do pobrania krwi, moczu, wykonania USG dopochwowego, oddania próbki nasienia albo pobrania wymazu z dróg rodnych. Konkretny zestaw badań dobiera lekarz na podstawie wywiadu, wieku, dotychczasowych chorób oraz tego, jak długo bezskutecznie starasz się o ciążę.

Diagnostykę płodności najczęściej rozpoczyna się u ginekologa (po stronie kobiety) i urologa lub androloga (po stronie mężczyzny, szczególnie gdy pojawia się podejrzenie niepłodności męskiej oznaczanej jako N46 w klasyfikacji ICD-10). W ważnej roli bywa też endokrynolog i lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, który może wystawić skierowania na część badań. Coraz częściej pierwszy wywiad i omówienie planu diagnostycznego odbywa się także w formie teleporady.

Diagnostyki płodności nie warto odkładać na lata – im szybciej przebadasz jednocześnie siebie i partnera, tym łatwiej ustalić przyczynę problemów i zacząć leczenie, a pierwszym krokiem są proste, podstawowe badania krwi, USG oraz analiza nasienia.

Kiedy warto zgłosić się na diagnostykę płodności?

Standardowo o diagnostyce płodności mówi się, gdy para współżyje regularnie przez 12 miesięcy bez zabezpieczenia i nie dochodzi do ciąży. Chodzi o współżycie mniej więcej 2–4 razy w tygodniu, bez przerw wymuszonych np. długim wyjazdem czy chorobą. U kobiet po 35. roku życia ten czas skraca się do około 6 miesięcy nieskutecznych starań, bo rezerwa jajnikowa maleje szybciej.

American College of Obstetricians and Gynecologists już w opinii z 2015 r. podkreślił, że kobiety powyżej 35 lat powinny mieć wcześniej ocenioną płodność, z uwzględnieniem tak zwanej rezerwy jajnikowej. Wiek jest jednym z najważniejszych czynników dla możliwości zajścia w ciążę, dlatego po 35. urodzinach nawet przy krótszym okresie starań warto omówić z lekarzem badania z krwi i USG.

Do lekarza dobrze zgłosić się wcześniej niż po 12 miesiącach, jeśli występują u Ciebie lub partnera niepokojące objawy lub sytuacje, takie jak:

• bardzo nieregularne cykle miesiączkowe lub ich brak przez kilka miesięcy,
• silne bóle miesiączkowe, podejrzenie endometriozy albo przebyte operacje ginekologiczne,
• wczesna menopauza w bliskiej rodzinie (mama, siostra, babcia),
• przebyte chemioterapia lub radioterapia, szczególnie w młodym wieku,
• nawracające poronienia,
• podejrzenie problemów u mężczyzny, np. żylaki powrózka nasiennego, przebyte zapalenia jąder, urazy jąder lub moszny.

Największa płodność kobiety przypada zwykle między 18. a 25. rokiem życia, po 30. roku zaczyna stopniowo spadać, a po 35. urodzinach pogorszenie jest już wyraźne. U mężczyzn wiek odgrywa mniejszą rolę niż jakość nasienia, czyli liczba plemników, ich ruchliwość i budowa. U obojga partnerów bardzo duże znaczenie mają też czynniki stylu życia.

Do problemów z płodnością częściej dochodzi u osób, które na co dzień zmagają się z:

• przewlekłym stresem,
• nadwagą lub znaczną niedowagą (bardzo wysokie albo bardzo niskie BMI),
• dietą ubogą w warzywa, zdrowe tłuszcze i białko, a bogatą w cukry proste i żywność przetworzoną,
• paleniem tytoniu i innymi używkami,
• brakiem ruchu, siedzącym trybem życia,
• chorobami cywilizacyjnymi, takimi jak cukrzyca, nadciśnienie, otyłość, czy przewlekłe choroby układu moczowo‑płciowego.

Regularne miesiączki nie są gwarancją, że owulacja przebiega prawidłowo i że rezerwa jajnikowa jest zachowana. Nawet przy „książkowym” cyklu zaburzenia hormonalne, przebyte infekcje lub choroby przewlekłe mogą utrudniać zapłodnienie i zagnieżdżenie zarodka.

Regularny cykl nie wyklucza problemów z płodnością – jeśli planujesz ciążę w późniejszym wieku albo pojawiają się bóle, nieregularne krwawienia czy inne niepokojące objawy, nie warto odkładać wizyty u lekarza i podstawowych badań.

Jakie badania oceniają płodność kobiety?

Ocena płodności kobiety obejmuje kilka obszarów. Lekarz analizuje przede wszystkim, czy występuje owulacja, jaka jest rezerwa jajnikowa, jak wygląda budowa macicy i jajowodów, czy układ hormonalny pracuje prawidłowo oraz czy nie ma przewlekłych infekcji lub chorób ogólnoustrojowych, które mogą wpływać na szanse na ciążę.

Najczęściej zlecane grupy badań u kobiet to:

• badania hormonalne – m.in. FSH, LH, estradiol, progesteron, prolaktyna, TSH, hormon antymüllerowski (AMH), testosteron,
• badania obrazowe – głównie USG dopochwowe oraz badania drożności jajowodów, takie jak histerosalpingografia (HSG) czy HyCoSy,
• testy owulacyjne wykonywane w domu,
• badania w kierunku infekcji, np. test na Chlamydia trachomatis,
• badania immunologiczne,
• badania genetyczne, np. badanie kariotypu,
• podstawowe badania krwi oceniające ogólny stan zdrowia.

Interpretacja wyników zawsze zależy od wieku, wywiadu, przebytych chorób i operacji. Nawet bardzo dobre wyniki pojedynczych badań nie dają stuprocentowej pewności, że w przyszłości nie pojawią się trudności z zajściem w ciążę, a niepokojący wynik jednego parametru nie zawsze oznacza trwałą niepłodność.

Dlatego lekarz patrzy na cały obraz – łączy informacje z wywiadu, badania ginekologicznego, hormonów, USG oraz wyników w kierunku infekcji, a dopiero potem proponuje sposób postępowania.

Jakie badania hormonalne pomagają ocenić płodność kobiety?

Hormony sterują dojrzewaniem komórki jajowej, owulacją, przygotowaniem błony śluzowej macicy na zagnieżdżenie zarodka i utrzymaniem wczesnej ciąży. Ocenę ich poziomu wykonuje się z krwi, zwykle w ściśle określonych dniach cyklu, bo stężenia wielu z nich zmieniają się w jego trakcie.

Najważniejsze hormony oceniane w diagnostyce płodności kobiety to:

• AMH – informuje o wielkości rezerwy jajnikowej. Można je oznaczyć w dowolnym dniu cyklu. Bardzo niski poziom (np. ) sugeruje zmniejszoną liczbę komórek jajowych i niewielkie „okno czasowe” na ciążę, a bardzo wysoki (np. >4,5 ng/ml) może wskazywać na zespół policystycznych jajników (PCOS),
• FSH – pobudza dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych. Badanie FSH wykonuje się zwykle w 2.–3. dniu cyklu. Podwyższony poziom może świadczyć o pogorszonej rezerwie jajnikowej lub zbliżającej się wczesnej menopauzie,
• LH – wywołuje pęknięcie pęcherzyka Graafa i owulację, a szczyt LH występuje około połowy cyklu. Ważna jest proporcja FSH/LH, zwłaszcza przy podejrzeniu PCOS,
• Estradiol – odpowiada za dojrzewanie pęcherzyków i przygotowanie endometrium do zagnieżdżenia. Oznacza się go zwykle w 2.–4. dniu cyklu, co pomaga ocenić funkcję jajników,
• Progesteron – jest hormonem drugiej fazy cyklu i ma ogromne znaczenie dla utrzymania wczesnej ciąży. Odpowiednio wysoki poziom w II fazie cyklu potwierdza, że doszło do owulacji,
• Prolaktyna – jej nadmiar może hamować owulację, powodować nieregularne cykle, plamienia, a nawet brak miesiączki,
• Hormony tarczycy (TSH, czasem także fT4) – zaburzenia ich poziomu wpływają na cykl miesiączkowy, owulację i ryzyko poronień,
• Testosteron (i inne androgeny) – u kobiet występuje w niewielkich ilościach. Podwyższone stężenie może świadczyć o PCOS i wiązać się z zaburzeniami owulacji, trądzikiem czy nadmiernym owłosieniem.

Dla wiarygodnej oceny konieczne jest pobranie krwi w odpowiednim dniu cyklu – FSH, LH i estradiol na jego początku, a progesteron w drugiej fazie. Lekarz interpretuje zawsze cały profil hormonalny, a nie jedną liczbę z jednego badania, bo dopiero zestawienie kilku parametrów pokazuje, co dzieje się w cyklu.

Jakie badania obrazowe i ocena rezerwy jajnikowej są zalecane?

Każda kobieta rodzi się z określoną pulą komórek jajowych. Liczbę oocytów w jajnikach szacuje się na około 400 tysięcy, z czego mniej więcej 300 tysięcy ma potencjał, by w przyszłości dojrzeć do zapłodnienia. Z wiekiem liczba pęcherzyków pierwotnych stale się zmniejsza, a tempo tego spadku wyraźnie przyspiesza po około 30. roku życia. Gdy rezerwa się wyczerpie, pojawia się menopauza i ustaje miesiączkowanie.

Na przyspieszone zmniejszanie się rezerwy jajnikowej szczególnie wpływają:

• wiek powyżej 35 lat,
• występowanie wczesnej menopauzy w bliskiej rodzinie,
• palenie tytoniu,
• przebyte leczenie onkologiczne, zwłaszcza chemioterapia i radioterapia w okolicy miednicy,
• określone uwarunkowania genetyczne związane z mutacjami wpływającymi na liczbę pęcherzyków,
• niektóre operacje ginekologiczne, np. usuwanie torbieli jajnika.

Ocena rezerwy jajnikowej jest zalecana przede wszystkim, gdy:

• para bezskutecznie stara się o ciążę od 12 miesięcy (lub od 6 miesięcy, jeśli kobieta ma ponad 35 lat),
• planujesz ciążę w późniejszym wieku i chcesz wiedzieć, ile masz jeszcze czasu na naturalne starania,
• przygotowujesz się do terapii niepłodności lub procedur wspomaganego rozrodu,
• w rodzinie występowała bardzo wczesna menopauza,
• przeszłaś leczenie onkologiczne lub rozległe zabiegi na jajnikach.

Podstawą oceny jajników jest USG dopochwowe wykonywane zwykle w 2.–5. dniu cyklu. W trakcie badania lekarz liczy tzw. pęcherzyki antralne – struktury o średnicy 2–10 mm, ocenia także wielkość i strukturę jajników, wygląd macicy, jajowodów oraz grubość endometrium. Takie USG pozwala wykryć mięśniaki macicy, torbiele, ogniska endometriozy czy wady budowy macicy, które mogą utrudniać zagnieżdżenie zarodka.

W niektórych sytuacjach lekarz zleca też inne badania obrazowe:

• HSG (histerosalpingografia) – badanie rentgenowskie z kontrastem oceniające drożność jajowodów i kształt jamy macicy,
• HyCoSy – sonohisterosalpingografia kontrastowa, czyli USG z podaniem kontrastu do jamy macicy w celu oceny jajowodów,
• histeroskopia – endoskopowe oglądanie wnętrza macicy, przydatne m.in. przy podejrzeniu zrostów, polipów czy wrodzonych wad,
• biopsja endometrium – pobranie wycinka błony śluzowej macicy, np. gdy podejrzewa się przewlekły stan zapalny lub zaburzenia fazy lutealnej.

Oprócz badań obrazowych warto też wykonać podstawowe badania krwi w kierunku stanów zapalnych oraz testy hormonalne. Pełna diagnoza płodności kobiety wynika z połączenia wyniku USG dopochwowego, oznaczeń hormonów (FSH, AMH i innych) oraz dokładnego wywiadu.

Jakie badania sprawdzają płodność mężczyzny?

Szacuje się, że około połowy przypadków niepłodności ma istotny komponent męski. W odróżnieniu od kobiet wiek kalendarzowy mężczyzny ma mniejsze znacznie niż jakość nasienia. Na tę jakość mocno wpływają styl życia, choroby przewlekłe i przebyte infekcje układu moczowo‑płciowego.

Podstawą oceny płodności u mężczyzny jest analiza nasienia – seminogram. W razie odchyleń lub przy dłuższych trudnościach z poczęciem lekarz zleca także badania hormonalne, badania obrazowe narządów płciowych, badania w kierunku infekcji oraz diagnostykę genetyczną.

Do głównych kategorii badań wykonywanych u mężczyzn należą:

• seminogram,
• dodatkowe badania nasienia – np. badanie fragmentacji DNA plemników, ocena przeciwciał przeciw plemnikom, posiew nasienia,
• badania hormonalne – m.in. FSH, LH, testosteron całkowity, prolaktyna, TSH, ewentualnie SHBG,
• badania obrazowe – przede wszystkim USG moszny, czasem USG prostaty i pęcherzyków nasiennych,
• badania w kierunku infekcji przenoszonych drogą płciową,
• badania genetyczne, np. ocena kariotypu lub mikrodelecji na chromosomie Y.

Diagnostykę męskiej płodności warto rozpoczynać równocześnie z diagnostyką kobiety, a nie dopiero wtedy, gdy „wykluczy się” przyczynę po stronie partnerki. Coraz częściej rozpoznaje się tzw. niepłodność małżeńską, gdy u obojga partnerów występują niewielkie zaburzenia, które razem skutecznie zmniejszają szanse na naturalną ciążę.

Co pokazuje seminogram i dodatkowe badania nasienia?

Seminogram to podstawowe, nieinwazyjne badanie nasienia wykorzystywane w diagnostyce niepłodności męskiej (N46). Mężczyzna oddaje próbkę nasienia do jałowego pojemnika, najczęściej w specjalnym pomieszczeniu w laboratorium. Próbka musi być świeża, bo takie parametry jak ruchliwość czy lepkość zmieniają się wraz z upływem czasu.

W trakcie analizy nasienia ocenia się między innymi:

• objętość ejakulatu,
• lepkość ejakulatu,
• czas upłynnienia,
• pH nasienia i jego wygląd,
• ogólną liczbę plemników w ejakulacie,
• liczbę plemników w 1 ml nasienia,
• odsetek żywych i prawidłowo poruszających się plemników,
• morfologię plemników, czyli ich kształt,
• obecność i stopień aglutinacji plemników (zlepianie się komórek).

Takie badanie pokazuje, jakie są szanse na naturalne poczęcie i czy istnieje potrzeba rozszerzenia diagnostyki lub wdrożenia leczenia. Na podstawie seminologicznej oceny nasienia lekarz może też zaproponować zmianę stylu życia, leczenie farmakologiczne albo skierować parę do ośrodka leczenia niepłodności.

W niektórych sytuacjach wykonuje się także dodatkowe badania nasienia:

• badanie fragmentacji DNA plemników – ocenia jakość materiału genetycznego, co jest ważne przy nawracających poronieniach lub niepowodzeniach procedur wspomaganego rozrodu,
• ocena przeciwciał przeciw plemnikom w nasieniu i w surowicy, które mogą zaburzać ruchliwość lub żywotność plemników,
• posiew nasienia w kierunku infekcji takich jak chlamydia, mykoplazma czy rzeżączka,
• testy funkcjonalne plemników, np. ocena zdolności do wiązania się z osłonką komórki jajowej, zlecane głównie przy wielokrotnych niepowodzeniach.

Do analizy nasienia trzeba przygotować się w określony sposób. Zaleca się wstrzemięźliwość seksualną 3–5 dni przed badaniem, unikanie alkoholu i ograniczenie palenia papierosów. Dobrze jest też zrezygnować z bardzo intensywnego wysiłku fizycznego na 2–3 dni przed wizytą i poinformować lekarza o wszystkich lekach przyjmowanych w ostatnich 3 miesiącach oraz o przebytych niedawno chorobach z gorączką.

Od 1.01.2024 r. Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) zwiększył finansowanie badania nasienia, uznając je za ważny element profilaktyki zdrowia reprodukcyjnego mężczyzn. Z bezpłatnego badania mogą skorzystać pełnoletni mężczyźni, którzy spełniają określone kryteria, na przykład starają się bezskutecznie o ciążę z partnerką poniżej 35 lat przez co najmniej 12 miesięcy lub z partnerką powyżej 35 lat przez co najmniej 6 miesięcy, mają rozpoznaną niepłodność męską (ICD‑10 N46) albo ich partnerka została zakwalifikowana do inseminacji domacicznej.

Skierowanie na badanie nasienia w ramach NFZ mogą wystawić lekarze pracujący w poradniach: położniczo‑ginekologicznych, urologicznych, endokrynologicznych, andrologicznych, w poradniach leczenia niepłodności oraz planowania rodziny i rozrodczości. Ten sam lekarz ocenia wynik seminologiczny i planuje dalsze postępowanie diagnostyczno‑terapeutyczne.

Aby wynik seminogramu był wiarygodny, dotrzymaj 3–5 dni wstrzemięźliwości, unikaj gorących kąpieli i sauny przed badaniem, zgłoś każdą infekcję i – jeśli to możliwe – oddaj próbkę na miejscu w laboratorium, zamiast przynosić ją z domu.

Jakie badania hormonalne i obrazowe wykonuje się u mężczyzn?

Produkcja plemników i testosteronu jest regulowana przez hormony przysadki i podwzgórza, przede wszystkim FSH i LH. Badania hormonalne pomagają ustalić, czy zaburzenia płodności mają podłoże endokrynologiczne, czy raczej wynikają z miejscowych problemów w obrębie jąder lub dróg wyprowadzających nasienie.

Najważniejsze hormony oznaczane u mężczyzn to:

• FSH – ocenia funkcję jąder i przebieg spermatogenezy,
• LH – stymuluje wytwarzanie testosteronu w jądrach,
• testosteron całkowity – wpływa na płodność, libido oraz sprawność seksualną,
• prolaktyna – jej nadmiar może obniżać libido, wywoływać zaburzenia erekcji i pogarszać produkcję plemników,
• TSH oraz ewentualnie fT4 – zaburzenia pracy tarczycy mogą przekładać się na gorsze parametry nasienia i spadek energii,
• SHBG – białko wiążące hormony płciowe, którego poziom wpływa na ilość wolnego, biologicznie czynnego testosteronu.

Takie badania są szczególnie ważne, gdy seminologiczna analiza nasienia wykazuje bardzo słabe parametry (np. oligozoospermię czy azoospermię), pojawia się spadek libido, zaburzenia erekcji lub objawy sugerujące hipogonadyzm, jak zmniejszona masa mięśniowa, osłabienie czy brak zarostu.

Z badań obrazowych u mężczyzn najczęściej wykonuje się:

• USG moszny – ocenia wielkość i strukturę jąder oraz najądrzy, wykrywa żylaki powrózka nasiennego, guzy jąder, wodniaki i inne zmiany,
• USG przezodbytnicze prostaty i pęcherzyków nasiennych – stosowane, gdy podejrzewa się przeszkodę w drogach wyprowadzających nasienie lub zmiany w obrębie stercza.

Na podstawie obrazu USG i wyników hormonalnych lekarz może skierować pacjenta na dalsze badania, na przykład badania genetyczne w kierunku nieprawidłowego kariotypu czy mikrodelecji na chromosomie Y, zwłaszcza gdy parametry nasienia są skrajnie obniżone.

Jakie badania warto wykonać wspólnie jako para?

Wiele badań ma sens wtedy, gdy wykonają je obaj partnerzy, ponieważ kłopoty z płodnością często wynikają z połączenia czynników po stronie kobiety i mężczyzny. Taka wspólna diagnostyka pozwala lepiej zrozumieć sytuację i szybciej ustalić, jakie leczenie może zwiększyć szanse na ciążę.

Wspólnie jako para warto rozważyć następujące badania:

• badania w kierunku infekcji przenoszonych drogą płciową, w tym test na Chlamydia trachomatis – wymaz z szyjki macicy u kobiet i z cewki moczowej u mężczyzn,
• testy na inne infekcje, np. rzeżączkę, mykoplazmę, zakażenia wirusowe,
• testy kompatybilności immunologicznej pary – oceniające, czy układ odpornościowy kobiety nie reaguje nadmiernie na komórki partnera,
• badania genetyczne obojga partnerów, np. badanie kariotypu,
• test po stosunku (PCT – Post Coital Test), który ocenia zachowanie plemników w śluzie szyjkowym kobiety,
• podstawowe badania krwi u obojga partnerów – morfologia, poziom glukozy, ocena funkcji wątroby i nerek.

Szczególne znaczenie ma test w kierunku Chlamydia trachomatis. Zakażenie tą bakterią bardzo często przebiega bezobjawowo, a może prowadzić do stanów zapalnych jajowodów, zrostów i ich niedrożności. W takiej sytuacji komórka jajowa nie dociera do macicy, wzrasta też ryzyko ciąży pozamacicznej oraz powikłań u noworodka. Leczenie wymaga antybiotykoterapii obejmującej oboje partnerów, inaczej łatwo o ponowne zakażenie.

Test po stosunku (PCT) polega na pobraniu śluzu szyjkowego kilka godzin po współżyciu odbytym w okresie okołowulacyjnym. W preparacie mikroskopowym ocenia się, jak plemniki zachowują się w śluzie – czy swobodnie się poruszają, czy są unieruchomione lub zlepione. Badanie bywa pomocne przy podejrzeniu problemów z jakością śluzu szyjkowego lub z nieprawidłową reakcją immunologiczną, choć w wielu ośrodkach wykorzystuje się je coraz rzadziej, zastępując innymi testami.

Jakie badania immunologiczne i genetyczne mogą wykryć problemy z płodnością?

Układ odpornościowy i czynniki genetyczne mają istotny wpływ na płodność, ale testy, które je oceniają, wykonuje się zwykle dopiero po zakończeniu podstawowej diagnostyki. Chodzi zwłaszcza o sytuacje, gdy para długo nie może doczekać się ciąży mimo prawidłowych wyników standardowych badań lub gdy dochodzi do nawracających poronień.

Do badań immunologicznych związanych z płodnością należą:

• ocena przeciwciał przeciw plemnikom – zarówno w nasieniu mężczyzny, jak i w surowicy kobiety i mężczyzny,
• testy kompatybilności immunologicznej pary, sprawdzające, czy układ odpornościowy kobiety nie reaguje nieprawidłowo na komórki partnera,
• badania przeciwciał mogących utrudniać implantację zarodka lub sprzyjać poronieniom, np. niektórych autoprzeciwciał układowych.

Czynniki immunologiczne mogą wpływać na płodność na kilka sposobów. Układ odpornościowy może aktywnie atakować plemniki, zmieniać właściwości śluzu szyjkowego, utrudniać zagnieżdżenie zarodka w endometrium lub zwiększać ryzyko obumarcia wczesnej ciąży. Dlatego przy nawracających poronieniach czy niepowodzeniach procedur wspomaganego rozrodu lekarz czasem zleca bardziej szczegółową ocenę immunologiczną.

Najważniejsze badania genetyczne wykonywane w kontekście niepłodności to:

• badanie kariotypu obojga partnerów – pozwala wykryć nieprawidłowości chromosomowe, które mogą powodować niepłodność lub poronienia,
• badania genetyczne u mężczyzny z ciężkimi zaburzeniami nasienia, np. w kierunku mikrodelecji na chromosomie Y,
• testy w kierunku konkretnych mutacji, na przykład przy podejrzeniu określonych chorób dziedzicznych, które mogą być przekazane potomstwu.

Rozszerzoną diagnostykę immunologiczną i genetyczną rozważa się szczególnie u par z długotrwałą niepłodnością mimo prawidłowych podstawowych badań, przy nawracających poronieniach, wielokrotnych niepowodzeniach inseminacji czy zapłodnienia pozaustrojowego oraz przy skrajnych nieprawidłowościach w seminogramie.

Zaawansowane badania immunologiczne i genetyczne zleca się zwykle dopiero po wykonaniu podstawowych testów; ich interpretacja wymaga konsultacji z doświadczonym ginekologiem, immunologiem rozrodu lub genetykiem klinicznym.

Jak przygotować się do badań płodności?

Prawidłowe przygotowanie do badań płodności – zarówno po stronie kobiety, jak i mężczyzny – ma duży wpływ na wiarygodność wyników i skraca czas diagnostyki. Liczy się m.in. właściwy dzień cyklu, zasady dotyczące wstrzemięźliwości seksualnej, informacje o przyjmowanych lekach oraz unikanie wysiłku czy alkoholu przed pobraniem materiału.

Po stronie kobiety najważniejsze zasady przygotowania wyglądają tak:

• ustalenie z lekarzem, w którym dniu cyklu wykonać konkretne badania hormonalne – FSH, LH i estradiol zwykle na początku cyklu (2.–4. dzień), a progesteron w II fazie, około tygodnia po owulacji,
• przygotowanie do USG dopochwowego – najlepiej po ustąpieniu krwawienia miesiączkowego, w pierwszej połowie cyklu,
• przygotowanie do badań drożności jajowodów (HSG, HyCoSy) – wyznaczenie terminu tuż po miesiączce, przy wykluczonej ciąży i po wykonaniu niezbędnych wymazów,
• zastosowanie się do zaleceń laboratorium przy badaniach z krwi – niektóre trzeba wykonać na czczo, wskazane jest unikanie intensywnego wysiłku dzień przed pobraniem.

Kobieta powinna też poinformować lekarza o wszystkich chorobach przewlekłych i przyjmowanych lekach, zwłaszcza hormonalnych (np. preparaty na tarczycę, antykoncepcja, leki na prolaktynę). W wielu przypadkach to właśnie sposób przyjmowania leczenia wpływa na wynik badań i dalsze decyzje.

Mężczyzna przygotowujący się do badań płodności powinien zwrócić uwagę na:

• wstrzemięźliwość seksualną 3–5 dni przed seminogramem i innymi badaniami nasienia,
• unikanie alkoholu i ograniczenie palenia papierosów na kilka dni przed badaniami,
• poinformowanie lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach z ostatnich 3 miesięcy,
• zwrócenie uwagi na przebyte niedawno infekcje z gorączką – wysoka temperatura ciała może przejściowo pogarszać parametry nasienia nawet przez 2–3 miesiące.

Przed badaniami infekcyjnymi (np. wymazami z szyjki macicy, cewki moczowej czy pochwy) laboratorium zwykle zaleca kilkudniową wstrzemięźliwość seksualną, niewykonywanie irygacji i nieużywanie globulek dopochwowych czy żeli plemnikobójczych. Bez konsultacji z lekarzem nie należy też samodzielnie sięgać po antybiotyki, bo może to zafałszować wyniki.

Leków hormonalnych przepisanych przez lekarza – takich jak preparaty na tarczycę czy tabletki antykoncepcyjne – nie powinno się odstawiać na własną rękę „tylko po to, żeby wykonać badania”. Zaskakujące lub niepokojące rezultaty zawsze najlepiej omówić z lekarzem prowadzącym, który odniesie je do kompletnej dokumentacji i aktualnego stanu zdrowia.

Czy badania płodności są refundowane i gdzie je wykonać?

Część badań wykonywanych w diagnostyce płodności jest refundowana przez NFZ, jeśli istnieją medyczne wskazania i masz odpowiednie skierowanie. Inne testy – zwłaszcza bardziej specjalistyczne, jak badanie AMH, niektóre badania genetyczne czy badanie fragmentacji DNA plemników – często wykonuje się odpłatnie w prywatnych laboratoriach lub ośrodkach leczenia niepłodności.

Szczególne zasady dotyczą finansowania analizy nasienia. Od 1 stycznia 2024 r. NFZ zwiększył finansowanie seminogramu, dzięki czemu pełnoletni mężczyźni spełniający określone kryteria (m.in. czas nieskutecznych starań, wiek partnerki, rozpoznanie N46 – niepłodność męska, zakwalifikowanie partnerki do inseminacji domacicznej) mogą wykonać badanie bezpłatnie. Skierowanie wystawiają lekarze pracujący w poradniach ginekologicznych, urologicznych, endokrynologicznych, andrologicznych, leczenia niepłodności oraz planowania rodziny.

Jeśli chodzi o refundację, najczęściej wygląda to w uproszczeniu tak:

• Badania, które zwykle mogą być refundowane po skierowaniu:
  • podstawowe badania hormonalne (FSH, LH, estradiol, prolaktyna, TSH),
  • USG ginekologiczne, w tym USG dopochwowe,
  • badania drożności jajowodów, np. HSG, w wybranych wskazaniach,
  • część badań w kierunku infekcji przenoszonych drogą płciową,
  • seminogram, jeśli spełnione są kryteria NFZ.
• Badania częściej wykonywane odpłatnie:
  • oznaczenie hormonu antymüllerowskiego (AMH),
  • zaawansowane badania immunologiczne związane z płodnością,
  • badanie fragmentacji DNA plemników,
  • wybrane badania genetyczne wykraczające poza podstawowy kariotyp.

Badania związane z płodnością można wykonać w wielu miejscach: w poradniach ginekologicznych i urologicznych działających w ramach NFZ, w wyspecjalizowanych ośrodkach leczenia niepłodności oraz w dużych laboratoriach diagnostycznych. Wiele z nich przygotowuje pakiety badań dla par planujących ciążę, łączące podstawowe testy kobiety i mężczyzny.

Najczęściej ścieżka wygląda tak, że zaczynasz od wizyty u lekarza rodzinnego lub ginekologa czy urologa, który zleca pierwsze badania ogólne i – jeśli to potrzebne – kieruje do wyspecjalizowanego ośrodka. Na podstawie wyników tamtejsi lekarze planują dalszą diagnostykę i ewentualne leczenie, korzystając zarówno z badań refundowanych, jak i tych dostępnych wyłącznie komercyjnie.