Skąd mogą pochodzić suche i szorstkie plamy na skórze?

Masz na ciele suche, szorstkie plamy i zastanawiasz się, skąd się biorą i czy są groźne. W tym artykule krok po kroku przejdziesz przez najczęstsze przyczyny takich zmian, od codziennych nawyków po choroby skóry i narządów wewnętrznych. Dzięki temu łatwiej ocenisz, kiedy wystarczy lepsza pielęgnacja, a kiedy trzeba szybko umówić wizytę u lekarza.

Co oznaczają suche i szorstkie plamy na skórze?

Gdy mówimy o suchych i szorstkich plamach na skórze, chodzi o ogniska, w których bariera naskórkowa jest uszkodzona, a woda z naskórka ucieka zbyt szybko. Skóra staje się wtedy ściągnięta, matowa, łuszcząca się, często pojawiają się pęknięcia i drobne ranki. Na dotyk czujesz chropowatą, czasem „gęsią” fakturę, zupełnie inną niż na zdrowych fragmentach ciała. To nie jest tylko problem kosmetyczny, bo taka skóra gorzej broni się przed drobnoustrojami i łatwiej się nadkaża.

Skóra jest największym narządem organizmu, pokrywa około 2 m² powierzchni ciała i bardzo często jako pierwsza pokazuje, że z organizmem coś się dzieje. Suche, szorstkie plamy mogą być wyłącznie reakcją na podrażnienie lub przesuszenie w jednym miejscu, na przykład od detergentu albo tarcia ubrania. Zdarza się jednak, że takie ogniska są objawem chorób ogólnoustrojowych – jelit, wątroby, trzustki, nerek czy układu dokrewnego, a także schorzeń autoimmunologicznych.

Bardzo często z suchymi plamami idą w parze inne objawy. Pojawia się świąd, pieczenie lub uczucie „napiętej skóry”, które nasila się po kąpieli lub w suchym pomieszczeniu. Naskórek zaczyna się łuszczyć od delikatnego „pylenia” po większe płatki, czasem pęka i może lekko krwawić. Plamy zmieniają kolor – od białawych i porcelanowych, przez czerwone i różowe, aż po brunatne czy szarobrązowe. Typowe lokalizacje to dłonie, stopy, twarz, łokcie, kolana, nogi, klatka piersiowa oraz okolice narządów płciowych.

Źródło problemu bywa bardzo różne. U części osób dominują przyczyny środowiskowe – zimno, wiatr, suche powietrze w domu, intensywne słońce, częste gorące kąpiele i agresywne detergenty, które zmywają naturalne lipidy. U innych w grę wchodzą choroby dermatologiczne, takie jak atopowe zapalenie skóry (AZS), egzema, łuszczyca, łojotokowe zapalenie skóry, rogowacenie mieszkowe, grzybice czy łupież pstry i łupież biały. Suche, szorstkie ogniska są też częste w przebiegu chorób ogólnych – cukrzycy, chorób tarczycy, celiakii i nieswoistych zapalnych chorób jelit, przewlekłych chorób wątroby i nerek oraz przy niedoborach witamin i minerałów.

W takim „domowym przeglądzie stanu zdrowia” suche plamy mogą sygnalizować między innymi:

• niedostateczne nawilżanie i natłuszczanie skóry – zbyt rzadkie stosowanie emolientów, nadmiar gorących kąpieli i mydeł z SLS,
• przewlekły stan zapalny skóry, na przykład w przebiegu egzemy, AZS czy łuszczycy,
• nadwrażliwość lub alergię kontaktową albo pokarmową – wyprysk po niklu, kosmetykach, lateksie, białku mleka krowiego czy jaja kurzego,
• zakażenia skóry – grzybica, łupież pstry, a u dzieci także zmiany przy pasożytach jelitowych,
• zaburzenia hormonalne, w tym niedoczynność lub nadczynność tarczycy oraz cukrzycę czy zespół Cushinga,
• problemy z wchłanianiem i niedobory – zwłaszcza cynku, witamin A, D, E i żelaza w chorobach jelit oraz wątroby.

Istnieje też grupa objawów alarmowych, które zawsze wymagają szybkiej konsultacji dermatologicznej lub internistycznej, najlepiej stacjonarnie lub w formie teleporady gdy nie możesz szybko dojechać:

• gwałtowne powiększanie się plam, pojawienie się owrzodzeń, twardych guzków lub krwawiących nadżerek w ich obrębie,
• silny ból, wyraźny stan zapalny, zaczerwienienie i obrzęk, które szerzą się poza pierwotne ognisko,
• gorączka, dreszcze lub ogólne złe samopoczucie towarzyszące zmianom,
• objawy z innych narządów – utrata masy ciała, biegunki, bóle brzucha, żółtaczka, nasilone pragnienie, obrzęki, bóle stawów,
• pęcherze i nadżerki pojawiające się na suchej skórze, zwłaszcza na dłoniach, stopach, w okolicy ust i narządów płciowych,
• rozległe suche, czerwone ogniska u niemowlęcia, obejmujące dużą powierzchnię ciała w krótkim czasie.

Tak jak pękająca elewacja i odpadający tynk rzadko są „tylko problemem farby”, lecz zwykle sygnalizują kłopot z izolacją i wilgocią w ścianie, tak przewlekłe suche i szorstkie plamy na skórze oznaczają osłabienie „warstwy ochronnej” organizmu, a czasem także kłopoty z „instalacjami wewnętrznymi” – jelitami, wątrobą czy układem hormonalnym.

Jakie codzienne nawyki mogą powodować suche plamy na skórze?

W bardzo wielu przypadkach przyczyna suchych, szorstkich ognisk leży dosłownie w Twojej łazience, szafie i kuchni. Podobnie jak na budowie nie tylko sama konstrukcja decyduje o trwałości domu, ale także sposób jego użytkowania, tak skóra reaguje na codzienne nawyki – jak się myjesz, czym sprzątasz, co jesz i w jakich warunkach pracujesz. Zanim zaczniesz podejrzewać rzadkie choroby, warto przyjrzeć się właśnie tym prostym, powtarzanym codziennie schematom.

Najwięcej szkody barierze naskórkowej potrafią wyrządzić rutyny związane z wodą i myciem, szczególnie jeśli masz skórę suchą lub wrażliwą:

• częste gorące kąpiele i prysznice, zwłaszcza dłuższe niż 10–15 minut, które wypłukują naturalne lipidy z warstwy rogowej,
• stosowanie silnie odtłuszczających mydeł i żeli z SLS lub alkoholem, przeznaczonych pierwotnie do skóry tłustej,
• brak emolientu po myciu – wycierasz się do sucha, ubierasz się i na tym kończy się pielęgnacja, przez co woda szybko odparowuje z naskórka,
• długie leżenie w wannie z gorącą wodą i pianą zamiast krótszego, letniego prysznica, szczególnie zimą gdy powietrze w domu jest suche.

Drugą grupą są nawyki związane z pracą i środowiskiem, które mogą szczególnie niszczyć skórę dłoni, przedramion czy twarzy:

• praca na zewnątrz w zimnie, wietrze i słońcu – na budowach, w ogrodzie, przy drogach, bez odpowiednich rękawic i odzieży ochronnej,
• brak kremów z filtrem UV i preparatów ochronnych, gdy skóra jest stale narażona na promieniowanie słoneczne i pył,
• codzienny kontakt ze środkami chemicznymi – rozpuszczalnikami, cementem, detergentami, płynami do mycia narzędzi, odkamieniaczami,
• długotrwałe noszenie rękawic ochronnych bez przerw i bez kremów regenerujących, co prowadzi do maceracji i późniejszego gwałtownego przesuszenia skóry.

Do wysuszenia skóry bardzo mocno dokłada się także dieta i styl życia, szczególnie jeśli łączą się z pracą siedzącą i stresem:

• niedostateczne nawodnienie organizmu – picie mniej niż około 1,5–2 litrów płynów dziennie, głównie kawy i słodzonych napojów,
• dieta uboga w witaminy A, D, E i kwasy omega-3, a bogata w wysoko przetworzone produkty,
• nadmiar alkoholu i palenie tytoniu, które pogarszają ukrwienie skóry i przyspieszają jej starzenie,
• przewlekły stres, który nasila objawy AZS i łuszczycy oraz sprzyja drapaniu i rozdrapywaniu już istniejących zmian.

Szkodliwe są też czysto mechaniczne nawyki, które dzień po dniu uszkadzają barierę naskórkową i prowadzą do powstawania suchych płatów i pęknięć:

• częste golenie tych samych okolic bez odpowiedniego zmiękczenia skóry i bez kremu po depilacji,
• ciągłe tarcie skóry przez szorstkie ubrania, pasy, buty robocze czy ramiączka, które stale ocierają to samo miejsce,
• nieustanne drapanie świądowych zmian aż do krwi lub nawykowe skubanie suchych skórek,
• zbyt częste, mocne używanie peelingów mechanicznych lub kwasowych na już przesuszoną skórę, co dodatkowo ją pozbawia ochronnego płaszcza lipidowego.

Przy pierwszej próbie „naprawy” suchych plam warto najpierw zmienić 2–3 nawyki – skrócić i ochłodzić kąpiel, wymienić żel z SLS na delikatny syndet i wprowadzić regularne emolienty dwa razy dziennie – dopiero potem szukać „cudownych kremów”, bo bez usunięcia przyczyny bariera naskórkowa nie odbuduje się trwale.

Jakie choroby skóry najczęściej dają suche i szorstkie plamy?

Jeśli suche ogniska utrzymują się tygodniami mimo lepszej pielęgnacji albo nawracają zawsze w tych samych miejscach, bardzo często są objawem przewlekłych dermatoz. Chodzi głównie o zaburzenia rogowacenia, stany zapalne skóry i zakażenia – od łagodnego rogowacenia mieszkowego, przez AZS i różne postacie wyprysku, po łuszczycę i grzybice. W takich sytuacjach samo nawilżanie zwykle nie wystarczy i potrzebne jest leczenie przyczynowe u dermatologa.

Doświadczony lekarz podczas badania skóry patrzy nie tylko na samą suchość, ale też na kształt, barwę, granice i lokalizację plam, obecność grudek, łusek, pęcherzy, a nawet na wygląd paznokci i włosów. To pomaga odróżnić na przykład łuszczycę od wyprysku czy grzybicy, a łupież pstry od bielactwa. Dobrze zebrany wywiad – w tym choroby jelit, wątroby, tarczycy, przyjmowane leki i alergie – jest tu równie istotny jak wygląd skóry.

Do głównych grup chorób skóry, które typowo dają suche i szorstkie plamy, należą:

• atopowe zapalenie skóry (AZS) i inne postacie wyprysku,
• łuszczyca, w tym łuszczyca zwykła i łuszczyca skóry owłosionej głowy,
• łojotokowe zapalenie skóry (ŁZS), u niemowląt znane także jako ciemieniucha,
• rogowacenie mieszkowe i inne keratozy, w tym nabyty rogowiec dłoni i stóp,
• grzybice skóry gładkiej i stóp oraz łupież pstry i łupież biały,
• przewlekłe pokrzywki i inne dermatozy autoimmunologiczne z grudkowo–złuszczającymi ogniskami.

Atopowe zapalenie skóry i inne postacie egzemy

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna o podłożu genetycznym, w której bariera naskórkowa jest wrodzenie słabsza, a układ odpornościowy reaguje nadmiernie na bodźce zewnętrzne. Skóra jest z natury sucha, szorstka, łuszcząca się i bardzo wrażliwa na detergenty, wełnę, pot czy zmianę temperatury. W okresach zaostrzeń pojawiają się intensywnie swędzące, rumieniowe ogniska pokryte grudkami, pęknięciami i nadżerkami od drapania, które łatwo nadkażają się bakteriami.

Do najczęstszych objawów AZS należą:

• szorstka, sucha skóra na całym ciele, nawet poza widocznymi ogniskami zapalnymi,
• grudkowate wykwity na rumieniowym tle, często z sączącymi nadżerkami od drapania,
• bardzo silny świąd, nasilający się w nocy i po przegrzaniu,
• suche plamy na twarzy i ciele – u niemowląt głównie na policzkach, u dzieci w dołach łokciowych i podkolanowych, u dorosłych na szyi i rękach,
• łuszczenie i pęknięcia skóry, szczególnie na dłoniach, stopach i za uszami,
• typowe rozmieszczenie zależne od wieku – niemowlęta: twarz, owłosiona skóra głowy, tułów, dzieci: zgięcia łokci, kolan, szyja, nastolatki i dorośli: szyja, ręce, okolice wyprzeniowe.

Za zaostrzenia AZS odpowiadają zarówno alergeny, jak i czynniki drażniące. Wśród nich są alergeny pokarmowe – białko mleka krowiego, jaja kurzego, ryb i orzechów, alergeny wziewne – pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, pleśnie, oraz alergeny kontaktowe – detergenty, kosmetyki, wełniane ubrania, nikiel. Nie zawsze da się wskazać jeden, konkretny winny czynnik – często działa suma bodźców na uszkodzoną barierę naskórkową.

U najmłodszych dzieci AZS bardzo często myli się z łojotokowym zapaleniem skóry, czyli ciemieniuchą. AZS zwykle zaczyna się po 3 miesiącu życia, tworząc suche, swędzące ogniska na policzkach, tułowiu i zgięciach. Ciemieniucha pojawia się wcześniej, do około 10 tygodnia życia, i daje tłuste, żółte, nawarstwiające się łuski na owłosionej skórze głowy, często bez większego świądu. To ważne rozróżnienie, bo pielęgnacja i leczenie tych dwóch sytuacji są zupełnie różne.

Poza AZS istnieje szereg innych postaci egzemy, które również objawiają się suchymi plamami i silnym świądem:

• wyprysk kontaktowy alergiczny – na przykład od niklu w biżuterii, kosmetyków, środków piorących czy lateksu w rękawiczkach,
• wyprysk z podrażnienia u osób pracujących w wodzie, detergentach, rozpuszczalnikach, z częstym myciem rąk,
• wyprysk zawodowy dłoni u budowlańców, personelu medycznego, fryzjerów – często po kontakcie z cementem, środkami dezynfekującymi, farbami do włosów.

Warto wspomnieć też o pokrzywce jako innej reakcji skórnej na alergeny pokarmowe, leki, chemikalia czy niedobór laktazy. Daje ona swędzące bąble pokrzywkowe, które znikają bez śladu w ciągu kilkunastu godzin, ale może współistnieć z suchą, podrażnioną skórą. Obraz pokrzywki różni się wyraźnie od klasycznych, stałych „suchych plam”, chociaż dla laika te dwie sytuacje czasem wyglądają podobnie.

Łuszczyca i łojotokowe zapalenie skóry

Łuszczyca to przewlekła, autoimmunologiczna choroba grudkowo–złuszczająca, która dotyczy około 2–3 procent populacji. U osób z nieswoistymi zapalnymi chorobami jelit – chorobą Leśniowskiego–Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego – występuje jeszcze częściej, co pokazuje silny związek tej dermatozy z chorobami przewodu pokarmowego. Nadmiernie szybko dzielące się komórki naskórka tworzą suche, grube „placki” pokryte srebrzystą łuską, które pękają i krwawią.

Cechy kliniczne łuszczycy, na które musisz zwrócić uwagę, to:

• dobrze odgraniczone, rumieniowe grudki i tarczki z grubą, srebrzystą łuską,
• typowe lokalizacje – łokcie, kolana, okolica krzyżowo–lędźwiowa, owłosiona skóra głowy,
• towarzyszące zmiany paznokci – punktowe wgłębienia, zżółknięcie, zgrubienia, rozwarstwianie,
• częste pęknięcia i niewielkie krwawienia w obrębie suchych ognisk, zwłaszcza przy drapaniu,
• zjawisko pojawiania się nowych zmian w miejscu urazu skóry, na przykład po zadrapaniu czy otarciu ubraniem.

Łuszczyca lubi się zaostrzać po infekcjach gardła, przy stosowaniu niektórych leków, pod wpływem stresu i urazów mechanicznych, a także po alkoholu. Bardzo charakterystyczne są suche, łuszczące się „placki”, które mogą być jednym z pierwszych widocznych objawów choroby, zanim pojawi się ból stawów czy uczucie zmęczenia. Dlatego nie wolno traktować ich jak zwykłego „łupieżu” czy przesuszenia.

Łojotokowe zapalenie skóry (ŁZS) to z kolei przewlekły stan zapalny okolic bogatych w gruczoły łojowe, w którego rozwoju biorą udział drożdżaki z rodzaju Malassezia, gospodarka hormonalna i odporność. Zmiany pojawiają się zarówno u niemowląt – w postaci ciemieniuchy – jak i u dorosłych, często nawracając falami. Skóra bywa jednocześnie tłusta i sucha, zaczerwieniona i łuszcząca się.

Obraz kliniczny ŁZS wygląda zazwyczaj tak:

• żółtawo–białe, tłuste lub suche łuski na zaczerwienionej skórze owłosionej głowy, szczególnie w okolicy czoła i ciemienia,
• łuszczenie i rumień w obrębie brwi, brzegów nosa, fałdów zausznych, klatki piersiowej i pleców,
• świąd o zmiennym nasileniu, często bardziej dokuczliwy przy poceniu się i stresie,
• u niemowląt – grube, nawarstwiające się strupy na ciemieniu, czasem także na brwiach i za uszami,
• możliwość współistnienia ognisk suchej, podrażnionej skóry w innych lokalizacjach, co bywa mylone z AZS.

Rogowacenie mieszkowe i inne zaburzenia rogowacenia

Rogowacenie mieszkowe (keratosis pilaris) to bardzo częsta, łagodna wada rogowacenia, w której nadmiar keratyny odkłada się w ujściach mieszków włosowych. Skóra wygląda wtedy jak „gęsia” – jest usiana drobnymi, szorstkimi grudkami, często w kolorze skóry lub lekko zaczerwienionymi. Zmiany nie bolą, nie dają objawów ogólnych, ale przeszkadzają estetycznie i sprawiają, że skóra ramion czy ud jest chropowata.

Typowe objawy rogowacenia mieszkowego to:

• drobne, szorstkie grudki w kolorze skóry lub różowawe, które można wyczuć pod palcami bardziej niż zobaczyć,
• lokalizacja głównie na tylnych powierzchniach ramion, bocznych częściach ud, pośladkach, rzadziej na policzkach,
• sucha, nierówna faktura skóry, która nasila się po kąpieli w gorącej wodzie i zimą,
• przebieg łagodny, bez świądu lub z niewielkim świądem, bez gorączki i innych objawów ogólnych,
• częstsze występowanie u osób z AZS i innymi zaburzeniami rogowacenia.

Inne zaburzenia rogowacenia, które mogą objawiać się suchymi, zgrubiałymi plamami, to na przykład nabyty rogowiec dłoni i stóp w przebiegu chorób endokrynnych, zwłaszcza przy niedoczynności tarczycy. Pojawiają się wtedy grube, żółtawe zrogowacenia na piętach, łokciach, kolanach, z licznymi pęknięciami. Zgrubienia na stopach mogą pękać do krwi, boleć przy chodzeniu i świadczyć zarówno o przewlekłych chorobach narządów wewnętrznych, jak i o długo trwających podrażnieniach mechanicznych czy chemicznych.

Grzybica skóry, łupież pstry i łupież biały

Grzybice skóry należą do częstych przyczyn suchych, złuszczających się plam, szczególnie na stopach, w pachwinach i na tułowiu. Za zakażenia odpowiadają głównie dermatofity oraz drożdżaki, które lubią ciepłe, wilgotne środowisko – spocone buty, ciasną bieliznę, mokre ręczniki. Szczególnie narażone są osoby z cukrzycą, obniżoną odpornością oraz pracujące całymi dniami w ciężkim, nieprzewiewnym obuwiu.

Typowy obraz grzybicy skóry gładkiej i stóp to:

• okrągłe lub owalne, rumieniowe plamy z wyraźnie aktywnym, złuszczającym się brzegiem i bledszym środkiem,
• świąd o różnym nasileniu, często nasilający się po kąpieli i w nocy,
• lokalizacje – pachwiny, pośladki, tułów oraz typowe postacie grzybicy stóp: międzypalcowa, potnicowa i złuszczająca „mokasynowa”,
• czynniki sprzyjające – wilgotne obuwie, praca w ciężkich butach, korzystanie z basenu, współdzielenie ręczników,
• większe ryzyko u osób z cukrzycą i chorobami z obniżoną odpornością.

Łupież pstry to zakażenie drożdżakami Malassezia, które prowadzi do powstawania odbarwionych lub różowawych, delikatnie łuszczących się plam na szyi, klatce piersiowej, plecach i barkach. Zimą ogniska mogą być lekko brązowe, latem stają się wyraźnie jaśniejsze na tle opalonej skóry. Świąd jest zwykle niewielki, głównym problemem jest nieestetyczny wygląd plam i ich skłonność do nawrotów.

Łupież biały występuje głównie u dzieci, często współistniejąc z AZS. Daje jasne, słabo zarysowane plamy z delikatnym łuszczeniem, najczęściej na policzkach, ramionach i tułowiu. Plamy są suche, mogą lekko swędzieć, ale przebieg jest łagodny i zwykle ustępują stopniowo wraz z wiekiem, choć u niektórych dzieci utrzymują się kilka lat.

Jakie choroby ogólnoustrojowe mogą objawiać się suchymi plamami?

W wielu chorobach narządów wewnętrznych skóra jest jednym z pierwszych miejsc, w których coś zaczyna być widoczne. W gastroenterologii i hepatologii dobrze opisano rozbudowany zestaw dermatoz towarzyszących chorobom jelit, wątroby, trzustki, nerek oraz układu dokrewnego. Sucha, łuszcząca się skóra z ogniskami rogowacenia bywa wynikiem zarówno przewlekłej hiperglikemii, jak i złego wchłaniania pokarmów, długotrwałego świądu przy cholestazie czy zaburzeń hormonalnych.

W kontekście suchych i szorstkich plam na skórze warto wymienić następujące grupy chorób ogólnoustrojowych:

• cukrzycę i insulinooporność – z towarzyszącą suchością skóry, podatnością na grzybice oraz rogowaceniem ciemnym,
• choroby tarczycy, przysadki i nadnerczy – niedoczynność i nadczynność tarczycy, chorobę Cushinga, akromegalię, chorobę Addisona,
• nieswoiste zapalne choroby jelit oraz celiakię, często przebiegające z rumieniem guzowatym, piodermią zgorzelinową i innymi dermatozami,
• choroby wątroby i dróg żółciowych – marskość, zapalenia wirusowe, autoimmunologiczne uszkodzenia wątroby,
• przewlekłą niewydolność nerek, w której występują nasilony świąd, suchość i świerzbiączka guzkowa,
• choroby trzustki i zaburzenia wchłaniania tłuszczów, które pogarszają odżywienie skóry,
• niedobory witamin i mikroelementów – zwłaszcza cynku, żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego oraz witamin A, D, E,
• zespoły paraneoplastyczne przy nowotworach przewodu pokarmowego i innych narządów – na przykład rogowacenie ciemne czy rumień nekrolityczny pełzający.

Cukrzyca, choroby tarczycy i innych gruczołów dokrewnych

W cukrzycy przewlekle podwyższony poziom glukozy uszkadza naczynia krwionośne i nerwy, co sprzyja suchej, swędzącej skórze, pęknięciom i wolnemu gojeniu ran. Nadmiar cukru i zmienione środowisko skóry zwiększają też skłonność do grzybic stóp, pachwin i fałdów skórnych. U części chorych zmiany skórne – w tym charakterystyczne szorstkie, brunatne zgrubienia w fałdach – mogą wystąpić zanim poziom glukozy we krwi zostanie formalnie zdiagnozowany jako choroba.

Objawy skórne w cukrzycy, które są istotne w kontekście suchych plam, obejmują:

• ogólną suchość i świąd skóry, zwłaszcza na podudziach, dłoniach i stopach,
• skłonność do grzybic skóry i paznokci – między palcami stóp, w pachwinach, pod piersiami,
• wolne gojenie ran i pęknięć, a także nawracające zajady i czyraki,
• rogowacenie ciemne (acanthosis nigricans) – brodawkowate, brunatne, szorstkie zgrubienia w fałdach skóry, na szyi, w pachach i pachwinach, nasilone zwłaszcza u osób z otyłością i insulinoopornością.

Tarczyca reguluje tempo przemiany materii i ma ogromny wpływ na stan skóry. W nadczynności skóra bywa raczej ciepła, wilgotna, skłonna do rumienia i pokrzywek, natomiast w niedoczynności tarczycy dominuje suchość, chłód i szorstkość. Pojawia się rogowacenie mieszkowe na ramionach i udach, ogólne zgrubienie warstwy rogowej, łatwo pękające pięty, a także wypadanie włosów i łamliwość paznokci.

Najczęstsze objawy skórne w niedoczynności tarczycy to:

• ogólna suchość i szorstkość skóry, przypominająca papier lub skórę rybią,
• ichtiotyczne złuszczanie – drobne łuski na przedniej powierzchni podudzi i ramion,
• pękające pięty oraz nabyty rogowiec dłoni i stóp z licznymi zrogowaceniami,
• karotenemia – pomarańczowe dłonie i stopy przy prawidłowych wynikach prób wątrobowych,
• spowolnione gojenie ran, podatność na siniaki i wybroczyny,
• wypadanie włosów i łamliwość paznokci, które łatwo się rozdwajają.

W innych chorobach hormonalnych skóra także daje wyraźne sygnały. W chorobie Cushinga jest cienka, sucha, łatwo siniacząca się, z rozstępami i rogowaceniem mieszkowym. W chorobie Addisona występują ciemne przebarwienia skóry i błon śluzowych, często przy współistniejącej suchości i spadku masy ciała. W akromegalii skóra staje się szorstka, pogrubiała, z licznymi włókniakami miękkimi, a nadmierna potliwość i łojotok dodatkowo ją podrażniają.

Niedobory witamin, minerałów i choroby narządów wewnętrznych

Niedobory żywieniowe i zaburzenia wchłaniania w chorobach jelit, wątroby czy trzustki bardzo często odbijają się na skórze. Brak odpowiedniej ilości witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, kwasów omega–3 i mikroelementów przekłada się na suchość, łuszczenie, stany zapalne i wolniejsze gojenie się istniejących zmian. To dlatego w celiakii, chorobie Crohna czy przewlekłej niewydolności wątroby tak często widzimy charakterystyczne dermatozy.

Wśród niedoborów prowadzących do suchości skóry i suchych plam szczególnie ważne są:

• niedobory witamin A, D, E i kwasów omega–3 – dają suchą, łuszczącą się skórę, skłonną do pęknięć i stanów zapalnych,
• niedobór cynku – dziedziczny lub nabyty, z rumieniowo–złuszczającymi ogniskami wokół ust, odbytu, narządów płciowych i dystalnych części kończyn, nadżerkami, zakażeniami i opóźnionym gojeniem ran,
• niedobór żelaza, kwasu foliowego i witaminy B12 – z ogólną suchością, zajadami, zapaleniem języka, wypadaniem włosów i kruchością paznokci.

W nieswoistych zapalnych chorobach jelit (choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) opisano wiele zmian skórnych – od rumienia guzowatego na przedniej powierzchni goleni, przez ciężką piodermię zgorzelinową z bolesnymi owrzodzeniami, po zespół Sweeta czy okołoodbytnicze ropnie i przetoki. Częściej występuje też łuszczyca oraz acrodermatitis enteropathica wynikająca z niedoboru cynku. To zwykle zaawansowane, ale bardzo istotne diagnostycznie dermatozy, które mogą wyprzedzać objawy jelitowe o wiele miesięcy.

Opryszczkowate zapalenie skóry (choroba Duhringa) jest z kolei skórną manifestacją celiakii. Daje intensywnie swędzące, polimorficzne zmiany pęcherzykowe i grudkowe na powierzchniach wyprostnych – łokciach, kolanach, karku, ramionach i pośladkach. Towarzyszą jej złogi przeciwciał IgA w brodawkach skórnych oraz glutenozależna enteropatia w jelicie cienkim. Z powodu złego wchłaniania u tych pacjentów współistnieje często suchość skóry wynikająca z niedoborów pokarmowych.

Przewlekłe choroby wątroby – marskość, autoimmunologiczne zapalenia, wirusowe WZW – są częstą przyczyną uogólnionego świądu i suchości skóry. Pacjenci drapią się do krwi, na skórze widoczne są liczne przeczosy, przebarwienia i zgrubienia przypominające świerzbiączkę guzkową. W cholestazie pojawia się żółtaczka, a sucha, swędząca skóra staje się dla chorych źródłem ogromnego dyskomfortu. Podobnie w przewlekłej niewydolności nerek – typowe są suchość, świąd, świerzbiączka guzkowa i zaburzenia rogowacenia, a wygląd skóry bardzo się zmienia zanim dojdzie do zaawansowanej mocznicy.