Jak wyleczyć zakażenie bakterią Serratia marcescens?

Masz podejrzenie zakażenia Serratia marcescens i zastanawiasz się, jak to wyleczyć bez szkody dla zdrowia. Ta bakteria brzmi groźnie, a internet często tylko zwiększa niepokój. Z tego tekstu dowiesz się, kiedy pałeczka krwawa jest niebezpieczna, jakie daje objawy i jak lekarze prowadzą skuteczne leczenie.

Co to jest serratia marcescens i kiedy staje się groźna?

Serratia marcescens, znana też jako pałeczka krwawa lub pałeczka cudowna, to bakteria z rodziny Enterobacteriaceae, należąca do rzędu Enterobacteriales. Ma kształt pałeczki, jest ruchliwa, urzęsiona, Gram ujemna, nie tworzy przetrwalników i nie posiada otoczki. Jest to anaerob fakultatywny, czyli może rosnąć zarówno w obecności tlenu, jak i bez dostępu powietrza. Dobrze namnaża się w szerokim zakresie temperatur, mniej więcej od 5 do 40°C, najlepiej w środowisku wilgotnym, bogatym w resztki organiczne. Część szczepów wytwarza też enzymy hydrolityczne, takie jak DNaza, żelatynaza i lipaza, co ułatwia im niszczenie tkanek.

Ta sama bakteria, która budzi tyle obaw, jest jednocześnie jednym z „domowników” przewodu pokarmowego. Serratia marcescens stanowi część bioty komensalnej jelit człowieka i u osób zdrowych zwykle nie wywołuje żadnych objawów. Żyje w równowadze z innymi mikrobami, a układ odpornościowy trzyma ją pod kontrolą. Z tego powodu nazywa się ją patogenem oportunistycznym – atakuje głównie wtedy, gdy pojawia się sprzyjająca okazja, na przykład spadek odporności lub uszkodzenie tkanek.

Kiedy Serratia marcescens staje się naprawdę niebezpieczna dla człowieka? Ryzyko rośnie u pacjentów z osłabioną odpornością, na przykład w czasie chemioterapii, przewlekłej terapii immunosupresyjnej, przy chorobach nowotworowych, zaawansowanej cukrzycy, przewlekłych chorobach płuc czy niewydolności narządów. Bardziej narażeni są także noworodki, małe dzieci i seniorzy. Duże znaczenie ma też długa hospitalizacja oraz długotrwała lub szerokospektralna antybiotykoterapia, która zaburza florę bakteryjną i toruje drogę szczepom opornym.

U takich osób Serratia marcescens może wywołać wiele poważnych zakażeń, między innymi:

• zakażenia ran, w tym ran pooperacyjnych, odleżyn i rozległych otarć skóry,
• zakażenia dróg moczowych, zwłaszcza przy stałym cewnikowaniu lub po zabiegach urologicznych,
• zakażenia płuc i dróg oddechowych, w tym zapalenie płuc u chorych wentylowanych mechanicznie,
• zakażenia oczu – zapalenie spojówek, rogówki, wnętrza gałki ocznej czy przewodów łzowych,
• zakażenia ośrodkowego układu nerwowego, na przykład zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• zapalenie wsierdzia u osób z uszkodzonymi zastawkami lub cewnikami naczyniowymi,
• zapalenie kości i szpiku przy zakażonych ranach przewlekłych lub po operacjach ortopedycznych,
• zapalenie otrzewnej po zabiegach w jamie brzusznej lub przy perforacji przewodu pokarmowego,
• biegunkę u małych dzieci, szczególnie w warunkach szpitalnych,
• sepsę, czyli uogólnioną, zagrażającą życiu reakcję organizmu na zakażenie.

Pałeczka cudowna jest znana lekarzom zakaźnikom głównie jako częsta przyczyna zakażeń szpitalnych. Dobrze znosi wilgotne środowisko, tworzy biofilm i łatwo kolonizuje instalacje wodne czy sprzęt medyczny. Wykazuje też wysoką oporność na wiele środków dezynfekcyjnych i antybiotyków, co utrudnia leczenie i wymaga bardzo rygorystycznych procedur higienicznych na oddziałach szpitalnych.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech Serratia marcescens jest produkcja czerwonego barwnika o nazwie prodigiozyna. To właśnie on nadaje koloniom bakteryjnym czerwone, różowoczerwone lub pomarańczowe zabarwienie. W przeszłości, gdy bakterii jeszcze nie znano, pojawienie się takich plam na pieczywie lub hostii interpretowano jako „cud eucharystyczny”. Po opisaniu bakterii przez Bartolomeo Bizio i poznaniu jej właściwości, Kościół katolicki wprowadził dokładne zasady przechowywania hostii, by ograniczyć możliwość ich kolonizacji przez Serratia marcescens.

W środowisku domowym bakteria najchętniej zasiedla miejsca wilgotne. Bardzo często spotyka się ją w łazienkach – na fugach między płytkami, silikonie w kabinie prysznicowej, na brodziku, w okolicy linii wody w toalecie i na umywalce. Tam może tworzyć charakterystyczne różowe lub pomarańczowe naloty, szczególnie na osadach mydła i kosmetyków, które stanowią dla niej pożywkę. Trzeba jednak pamiętać, że nie wszystkie szczepy wytwarzają barwnik, więc brak zabarwionych smug nie oznacza braku pałeczki krwawej.

Serratia marcescens jest jednocześnie „zwykłym lokatorem” jelit i wilgotnych zakamarków w domu oraz potencjalnie bardzo groźnym patogenem. U zdrowej osoby zwykle nie powoduje problemów, ale przy spadku odporności, po rozległym zabiegu chirurgicznym lub w czasie pobytu w szpitalu może stać się agresywną bakterią wywołującą ciężkie zakażenia, które często wymagają leczenia szpitalnego i celowanej antybiotykoterapii.

Jak można się zarazić bakterią serratia marcescens?

W jaki sposób dochodzi do zakażenia, skoro ta bakteria tak często bytuje w naszym otoczeniu i w jelitach? Do zakażenia dochodzi wtedy, gdy Serratia marcescens przedostanie się w miejsce, w którym nie powinna się znaleźć, a organizm nie potrafi jej wystarczająco szybko zwalczyć. Może wnikać przez uszkodzoną skórę – rany, otarcia, rozcięcia, rany pooperacyjne. Drogą wstępującą zakaża też drogę moczową i płciową, błony śluzowe dróg oddechowych, a także spojówki i głębsze struktury oka. W warunkach szpitalnych może przenikać do krwi przez zakażone cewniki i wkłucia naczyniowe, prowadząc do uogólnionego zakażenia.

W szpitalu istnieje wiele sytuacji, w których pałeczka krwawa ma ułatwioną drogę do organizmu pacjenta, zwłaszcza gdy procedury higieniczne nie są przestrzegane wystarczająco dokładnie. Do takich sytuacji należą między innymi:

• kontakt skóry, rany lub cewnika z niedokładnie umytymi dłońmi personelu lub innych pacjentów,
• zastosowanie skażonego sprzętu medycznego, takiego jak zestawy do infuzji, przyrządy zabiegowe czy endoskopy,
• kolonizacja i zakażenia związane z respiratorami oraz innymi systemami wentylacji mechanicznej,
• obecność bakterii na cewnikach naczyniowych, wkłuciach centralnych i cewnikach moczowych, szczególnie długo utrzymywanych,
• skażenie drenów operacyjnych i innych systemów odprowadzających płyny ustrojowe,
• zakażone roztwory leków, płyny infuzyjne lub środki do płukania, jeśli nie były przygotowane jałowo,
• kolonizacja wilgotnych powierzchni na oddziale, takich jak umywalki, odpływy, pojemniki z wodą, w których bakteria tworzy trudny do usunięcia biofilm i wykazuje oporność na część środków dezynfekcyjnych.

W domu i w otoczeniu pozaszpitalnym też możesz mieć kontakt z Serratia marcescens w sposób, który sprzyja zakażeniu. Ryzyko rośnie szczególnie wtedy, gdy pielęgnacja ran nie jest w pełni jałowa lub kiedy rany często dotykają wilgotnych, zanieczyszczonych powierzchni. Do takich sytuacji należą na przykład:

• kontakt otwartej rany z fugami, silikonem w kabinie prysznicowej, linią wody w toalecie lub odpływem zlewu,
• samodzielne zabiegi na ranie wykonywane niesterylnymi narzędziami, jak „oczyszczanie” nożyczkami czy igłą,
• używanie wielorazowych, zanieczyszczonych akcesoriów higienicznych, na przykład gąbek, myjek, ręczników, które długo pozostają wilgotne,
• przemywanie ran wodą z nieczystego naczynia lub przechowywanie opatrunków w wilgotnym, ciepłym miejscu,
• kontakt rany z matą prysznicową lub innymi powierzchniami, na których widoczne są różowe naloty.

Istnieje także możliwość zakażenia endogennego, czyli pochodzącego z własnej flory bakteryjnej pacjenta. W takiej sytuacji Serratia marcescens przemieszcza się z jelit do innych obszarów ciała. Dzieje się to między innymi po zabiegach w obrębie jamy brzusznej, przy perforacji przewodu pokarmowego, zapaleniu uchyłków czy w chorobach nowotworowych jelit. U osób z zaburzoną odpornością bakteria może pojawić się we krwi, w otrzewnej lub w drogach moczowych, powodując ciężkie zakażenia.

Istnieje kilka głównych czynników, które wyraźnie zwiększają ryzyko zakażenia Serratia marcescens i warto je znać:

• długotrwała hospitalizacja, zwłaszcza na oddziałach intensywnej terapii lub chirurgii,
• przedłużona, szerokospektralna antybiotykoterapia, która niszczy naturalną florę bakteryjną,
• stałe cewnikowanie dróg moczowych lub obecność długotrwale utrzymywanych cewników naczyniowych,
• niedawno przebyte zabiegi urologiczne lub ginekologiczne, a także zabiegi w obrębie jamy brzusznej,
• przewlekłe zawilgocenie rany, na przykład pod przepuszczającym wodę opatrunkiem lub u osób silnie spoconych,
• choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, przewlekła obturacyjna choroba płuc czy niewydolność serca,
• mukowiscydoza, w której pałeczka krwawa bywa izolowana z wydzieliny dróg oddechowych,
• ogólne osłabienie organizmu, niedożywienie, niska masa ciała, starszy wiek.

Nawet przy bardzo starannej domowej pielęgnacji ran długotrwały kontakt opatrunku lub skóry z wilgotnymi powierzchniami, takimi jak brodzik, mata prysznicowa czy silikonowe fugi, może zwiększać ryzyko zakażenia. Gdy zaczerwienienie rany, sączenie lub ból utrzymują się kilka dni mimo prawidłowej pielęgnacji, konieczna jest szybka konsultacja z lekarzem i rozważenie badań mikrobiologicznych.

Jakie objawy daje zakażenie serratia marcescens?

Objawy zakażenia Serratia marcescens zależą głównie od tego, gdzie bakteria się zadomowiła. Inaczej będzie wyglądało zakażenie rany skóry, inaczej zakażenie dróg moczowych, a jeszcze inaczej zajęcie płuc, oczu czy ośrodkowego układu nerwowego. Często pojawiają się objawy ogólne, takie jak gorączka, dreszcze, osłabienie, bóle mięśniowe i złe samopoczucie, które są mało swoiste i mogą towarzyszyć wielu innym chorobom infekcyjnym.

W zależności od miejsca zakażenia można wyróżnić kilka grup objawów, na które warto zwracać uwagę:

• zakażenia ran i tkanek miękkich – narastające zaczerwienienie brzegów rany, obrzęk, ból, ucieplenie skóry, ropny lub mętny wysięk, nieprzyjemny zapach, wolne gojenie się rany,
• zakażenia dróg moczowych – częste oddawanie moczu, silne parcie na pęcherz, ból lub pieczenie przy mikcji, mętny, ciemny lub nieprzyjemnie pachnący mocz, ból w podbrzuszu, czasem krwiomocz,
• zakażenia płuc i dróg oddechowych – kaszel suchy lub z odkrztuszaniem wydzieliny, duszność, ból w klatce piersiowej przy oddychaniu, gorączka, dreszcze, osłabienie,
• zakażenia oczu – zaczerwienienie spojówek, ból lub pieczenie oka, łzawienie, światłowstręt, pogorszenie ostrości widzenia, ropna wydzielina w kącie oka,
• zakażenia ośrodkowego układu nerwowego – silny ból głowy, sztywność karku, nudności, wymioty, gorączka, zaburzenia świadomości, czasem drgawki,
• zakażenia ogólnoustrojowe (sepsa) – wysoka gorączka lub odwrotnie, spadek temperatury, dreszcze, szybkie bicie serca, przyspieszony oddech, spadek ciśnienia, splątanie, senność, czasem pojawienie się wybroczyn na skórze.

Początek choroby może być bardzo niepozorny. Zdarza się, że zakażenie rany zaczyna się od lekkiego zaczerwienienia i niewielkiego sączenia, a zakażenie płuc od delikatnego kaszlu, który łatwo zrzucić na „przeziębienie”. U osób z grup ryzyka, na przykład w podeszłym wieku lub po rozległym zabiegu chirurgicznym, taki łagodny początek może jednak szybko przejść w ciężki stan ogólny, z wysoką gorączką i objawami sepsy.

Są też objawy, które powinny skłonić do natychmiastowej reakcji i pilnego kontaktu z lekarzem lub wezwania pogotowia. Należą do nich wysoka gorączka powyżej około 38,5°C z dreszczami, bardzo silny ból rany lub brzucha, nagła duszność, ból w klatce piersiowej, znaczne osłabienie, zaburzenia świadomości, gwałtownie narastający obrzęk i zaczerwienienie wokół rany, a także objawy sugerujące sepsę, takie jak spadek ciśnienia tętniczego, przyspieszony oddech, zimna, spocona skóra.

Zakażenia ran i tkanek miękkich wywołane serratia marcescens

Najczęściej Serratia marcescens jest wykrywana w ranach skóry i tkanek miękkich. Dotyczy to zarówno ran pourazowych, na przykład głębokich skaleczeń stopy, ran po zabiegach chirurgicznych, jak i przewlekłych odleżyn. Zakażenie może rozwinąć się także po drobnych zabiegach w obrębie skóry, takich jak usuwanie zmian, nacinanie ropni czy zabiegi estetyczne, zwłaszcza jeśli doszło do kontaktu z wilgotnym, skażonym środowiskiem.

W zakażeniu rany pojawia się zwykle zestaw charakterystycznych objawów miejscowych, na które warto zwrócić uwagę:

• narastające zaczerwienienie brzegu rany i otaczającej skóry,
• obrzęk okolicy rany, uczucie napięcia tkanek,
• ból nasilający się przy dotyku lub obciążaniu kończyny,
• wyraźne ucieplenie skóry wokół rany w porównaniu z otoczeniem,
• wysięk ropny lub mętny, czasem o zielonkawym lub żółtawym zabarwieniu,
• nieprzyjemny zapach z rany, zwłaszcza po zdjęciu opatrunku,
• przedłużone gojenie, brak tworzenia się zdrowej ziarniny,
• rozejście się brzegów rany, powstawanie kieszeni i jam w tkankach.

Zakażeniu miejscowemu często towarzyszą objawy ogólne. Możesz zauważyć gorączkę lub stan podgorączkowy, dreszcze, uczucie rozbicia, bóle mięśni i ogólne osłabienie. U części chorych pojawia się spadek apetytu i gorsze samopoczucie psychiczne, bo rana wygląda coraz gorzej mimo stosowanej pielęgnacji.

Wykrycie Serratia marcescens w ranie zwykle oznacza większe problemy z gojeniem. Proces naprawy tkanek trwa dłużej, a ryzyko powikłań rośnie, zwłaszcza u osób starszych, z niedożywieniem, cukrzycą czy innymi chorobami przewlekłymi. U takich pacjentów niewielkie z pozoru zakażenie może szybko przerodzić się w trudny do opanowania stan zapalny obejmujący głębsze warstwy tkanek.

Najpoważniejsze powikłania miejscowych zakażeń to zejście procesu zapalnego w głąb, rozwój ropowicy, zapalenie kości i szpiku, powstawanie rozległych ropni oraz przejście zakażenia w formę uogólnioną z sepsą. W takich sytuacjach leczenie wymaga zwykle połączenia chirurgicznego opracowania rany z intensywną antybiotykoterapią dożylną.

Dobrym przykładem jest historia rozległej rany stopy, która początkowo goi się prawidłowo, ale po kilku dniach, po kąpielach w zaniedbanej kabinie prysznicowej, zaczyna się czerwienić i puchnąć. Rana sączy mętny płyn, pojawia się ból przy stawaniu na stopę, a chory zgłasza gorączkę. W posiewie z rany laboratoryjnie stwierdza się Serratia marcescens i dopiero po włączeniu celowanego antybiotyku oraz odpowiednim oczyszczeniu rany proces gojenia rusza do przodu.

Zakażenia dróg moczowych i układu rozrodczego wywołane serratia marcescens

Serratia marcescens może też wywoływać zarówno proste, jak i powikłane zakażenia dróg moczowych, a także zakażenia narządów płciowych. Najczęściej dotyczy to pacjentów z cewnikiem moczowym, po zabiegach urologicznych, ginekologicznych lub zabiegach w obrębie jamy brzusznej. Ryzyko rośnie, gdy cewnik jest utrzymywany długo, pielęgnacja jest niewystarczająca albo kiedy antybiotyki o szerokim spektrum działania zaburzą florę ochronną dróg moczowych.

Objawy zakażenia dróg moczowych wywołanego pałeczką krwawą są podobne do infekcji powodowanych przez inne bakterie, ale często mają cięższy przebieg. Pacjent może zauważyć:

• częstomocz, czyli oddawanie moczu częściej niż zwykle, w małych porcjach,
• nagłe, silne parcie na mocz, także w nocy,
• ból lub pieczenie przy oddawaniu moczu,
• mętny, ciemniejszy niż zwykle mocz, czasem o nieprzyjemnym zapachu,
• ból w podbrzuszu lub okolicy nadłonowej, uczucie ciężkości w dole brzucha,
• pojawienie się krwi w moczu, co bywa widoczne gołym okiem lub wykrywane w badaniu.

Gdy zakażenie wznosi się wyżej, może rozwinąć się odmiedniczkowe zapalenie nerek. Wtedy do typowych objawów ze strony pęcherza dołączają symptomy cięższej infekcji, takie jak gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej, nudności i wymioty. Chory bywa osłabiony, apatyczny, może mieć trudności z przyjmowaniem płynów, co szybko prowadzi do odwodnienia.

Serratia marcescens może również powodować zakażenia układu rozrodczego, zwłaszcza u kobiet po zabiegach ginekologicznych, porodzie lub przy nieprawidłowej florze pochwy. Objawy mogą obejmować:

• upławy o zmienionym zapachu, kolorze lub konsystencji,
• świąd i pieczenie w obrębie pochwy lub sromu,
• uczucie dyskomfortu lub bólu w pochwie,
• ból przy stosunku,
• nawracające stany zapalne w obrębie krocza, zwłaszcza przy innych ogniskach zakażenia w organizmie.

Warto podkreślić, że obecność Serratia marcescens w moczu, szczególnie u pacjentów hospitalizowanych, może być sygnałem także innych ognisk zakażenia. Czasem wskazuje na współistniejące zakażenie dróg oddechowych, dróg żółciowych czy ran chirurgicznych, dlatego lekarz często zleca szerszą diagnostykę niż tylko leczenie „zwykłego zapalenia pęcherza”.

Zakażenia płuc i dróg oddechowych wywołane serratia marcescens

Serratia marcescens jest również znana jako czynnik zapaleń płuc i dolnych dróg oddechowych, szczególnie u pacjentów leczonych w szpitalu. Zakażenia te pojawiają się najczęściej u osób wentylowanych mechanicznie, z przewlekłą chorobą płuc, po dużych zabiegach chirurgicznych oraz u chorych z mukowiscydozą, u których drogi oddechowe są przewlekle zajęte przez gęstą wydzielinę.

Do podstawowych objawów zakażenia dolnych dróg oddechowych należą:

• kaszel, początkowo suchy, a potem z odkrztuszaniem gęstej plwociny,
• dusność, uczucie braku powietrza przy niewielkim wysiłku,
• ból w klatce piersiowej, zwłaszcza przy głębokim oddechu lub kaszlu,
• gorączka i dreszcze, niekiedy z wyraźnym uczuciem rozbicia,
• osłabienie, spadek wydolności fizycznej, brak apetytu.

W przebiegu takich zakażeń mogą rozwinąć się ciężkie powikłania płucne. Należą do nich między innymi ropień płuca, rozległe zapalenie płuc z niewydolnością oddechową, a także sepsa z zajęciem wielu narządów. Dlatego pacjenci z grup ryzyka, szczególnie leczeni na oddziałach intensywnej terapii, wymagają bardzo uważnej obserwacji i szybkiego wdrażania leczenia, gdy tylko pojawią się pierwsze objawy infekcji.

U osób z mukowiscydozą Serratia marcescens bywa stosunkowo często izolowana z plwociny. Obecne dane naukowe są ograniczone i nie dają jednoznacznej odpowiedzi, jak duży wpływ ma ta bakteria na pogarszanie wydolności płuc w tej chorobie. W części badań jej obecność nie wiązała się z wyraźnie gorszymi wynikami czynnościowymi płuc, ale ze względu na ogólny stan tych pacjentów każdy nowy patogen w drogach oddechowych wymaga indywidualnej, ostrożnej oceny specjalisty.

Jak diagnozuje się zakażenie bakterią serratia marcescens?

Rozpoznanie zakażenia Serratia marcescens nigdy nie opiera się wyłącznie na wyglądzie rany czy ogólnych objawach. Te są zbyt nieswoiste. Potwierdzenie zakażenia wymaga badań laboratoryjnych, przede wszystkim badań mikrobiologicznych z odpowiednio pobranego materiału.

Do diagnostyki wykorzystuje się różne rodzaje materiału biologicznego. Ich wybór zależy od tego, gdzie lekarz podejrzewa ognisko zakażenia. Najczęściej pobiera się:

• krew przy podejrzeniu sepsy lub bakteriemii,
• mocz przy objawach zakażenia dróg moczowych,
• plwocinę lub popłuczyny oskrzelowe przy zakażeniach płuc,
• wymaz lub wycinek z rany, w tym z rany pooperacyjnej czy odleżyny,
• płyn mózgowo-rdzeniowy przy podejrzeniu zapalenia opon,
• wydzielinę z oka w zakażeniach spojówek lub rogówki,
• inne materiały, takie jak płyn z jamy opłucnej, otrzewnej czy ropnie głębokie, zależnie od lokalizacji zmian.

Podstawą jest posiew, czyli założenie hodowli bakterii. Materiał pobiera się w możliwie jałowych warunkach, aby nie zanieczyścić próbki florą z zewnątrz. Następnie w laboratorium rozprowadza się go na odpowiednich podłożach i inkubuje w kontrolowanej temperaturze. Po wyrośnięciu kolonii mikrobiolog ocenia ich wygląd, a w przypadku Serratia marcescens zwraca uwagę na charakterystyczne czerwone lub różowe zabarwienie wytwarzane przez niektóre szczepy. Identyfikacja jest potwierdzana testami biochemicznymi oraz przy użyciu metod nowoczesnych, na przykład systemów typu MALDI-TOF, które na podstawie widma masowego białek szybko określają gatunek bakterii.

Równolegle wykonuje się antybiogram. Polega on na laboratoryjnym sprawdzeniu, na które antybiotyki dany szczep Serratia marcescens jest wrażliwy, a na które oporny. Wynik przedstawia się zwykle w formie oznaczeń S (wrażliwy), I (wrażliwość pośrednia) i R (oporny). Ma to ogromne znaczenie, ponieważ pałeczka krwawa wykazuje naturalną oporność na wiele popularnych leków, między innymi na ampicylinę, makrolidy i cefalosporyny pierwszej generacji, takie jak cefale­ksyna. Bez antybiogramu dobranie skutecznej terapii byłoby w dużej mierze zgadywaniem.

Oprócz badań mikrobiologicznych stosuje się szereg badań dodatkowych, które pomagają ocenić ciężkość zakażenia oraz monitorować leczenie. Najważniejsze z nich to:

• morfologia krwi z rozmazem, która pokazuje między innymi poziom leukocytów,
• oznaczenie CRP i często prokalcytoniny, pomocne w ocenie nasilenia stanu zapalnego,
• parametry nerkowe i wątrobowe w surowicy, szczególnie przy sepsie lub ciężkiej antybiotykoterapii,
• badanie ogólne moczu z oceną osadu przy zakażeniach dróg moczowych,
• RTG klatki piersiowej przy podejrzeniu zapalenia płuc,
• USG jamy brzusznej lub tkanek miękkich, gdy podejrzewa się ropnie lub zbiorniki płynu,
• inne badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, gdy istnieje ryzyko zakażenia kości, wsierdzia lub ośrodkowego układu nerwowego.

Jeśli lekarz podejrzewa zakażenie Serratia marcescens, na przykład przy niegojącej się ranie, gorączce u pacjenta z cewnikiem lub po zabiegu w jamie brzusznej, nie należy na własną rękę rozpoczynać ani zmieniać antybiotykoterapii przed pobraniem materiału na posiew. Samodzielne zażycie „pozostałych” antybiotyków może zamazać obraz w badaniach i znacznie utrudnić dobranie skutecznego leczenia.

Jak wyleczyć zakażenie bakterią serratia marcescens?

Leczenie zakażenia Serratia marcescens opiera się na dwóch filarach. Pierwszy to terapia przyczynowa, czyli odpowiednio dobrana antybiotykoterapia, zwykle na podstawie posiewu i antybiogramu. Drugi filar to leczenie wspomagające oraz usuwanie lub kontrola źródła zakażenia, na przykład zakażonej rany, cewnika czy ropnia. Bez połączenia tych elementów trudno liczyć na trwałe wyleczenie.

Plan terapii zwykle obejmuje kilka głównych składowych, które lekarz dobiera indywidualnie do sytuacji pacjenta:

• dobór odpowiedniego antybiotyku, czasem kombinacji kilku leków, na podstawie wyniku antybiogramu i stanu klinicznego,
• leczenie objawowe, na przykład leki przeciwgorączkowe, przeciwbólowe, preparaty nawadniające,
• w razie potrzeby zabiegi chirurgiczne lub zabiegi oczyszczania rany, w tym usunięcie tkanek martwiczych czy drenaż ropni,
• usunięcie lub wymiana zakażonych cewników, drenów, wkłuć centralnych i innych urządzeń medycznych,
• optymalizacja leczenia chorób współistniejących, takich jak cukrzyca czy niewydolność serca,
• ogólne wzmocnienie organizmu, między innymi poprawa stanu odżywienia i wyrównanie zaburzeń elektrolitowych.

Ze względu na dużą oporność Serratia marcescens na wiele standardowych antybiotyków leczenie często wymaga hospitalizacji. Dotyczy to szczególnie ciężkich zakażeń płuc, zakażeń krwi, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, rozległych zakażeń ran i sepsy. W takich przypadkach antybiotyki podaje się dożylnie, a pacjent jest monitorowany pod kątem parametrów życiowych oraz ewentualnych powikłań wielonarządowych.

Bardzo ważne jest monitorowanie przebiegu terapii. Obejmuje to codzienną ocenę objawów klinicznych, kontrolę temperatury, stanu rany, ilości i charakteru wydzieliny. W zależności od ciężkości zakażenia zleca się też okresowe badania laboratoryjne, takie jak morfologia, CRP, parametry nerkowe i wątrobowe. W niektórych sytuacjach lekarz zleca powtórne posiewy, na przykład krwi lub moczu, aby upewnić się, że bakteria została skutecznie wyeliminowana lub aby zmodyfikować leczenie, jeśli poprawa nie następuje.

Samodzielne skracanie zaleconej antybiotykoterapii, zmiana dawek czy sięganie po „resztki” antybiotyków przechowywanych w domu jest bardzo ryzykowne. Może prowadzić nie tylko do nawrotu zakażenia, ale także do dalszego rozwoju lekooporności, przez co kolejne zakażenia są jeszcze trudniejsze do wyleczenia. Każda decyzja o zmianie leku lub dawki powinna być podjęta wyłącznie przez lekarza prowadzącego.

Dobór antybiotyku na podstawie posiewu i antybiogramu

Posiew i antybiogram to fundament skutecznego leczenia zakażeń wywołanych przez Serratia marcescens. W posiewie laboratorium izoluje konkretny szczep bakterii z materiału biologicznego pacjenta, na przykład z krwi, moczu, rany lub plwociny. Następnie w antybiogramie sprawdza się, jak ten szczep reaguje na różne antybiotyki, oznaczając je jako wrażliwe (S), o wrażliwości pośredniej (I) lub oporne (R). Dzięki temu lekarz może dobrać lek, który ma największą szansę zadziałać w konkretnym przypadku.

Serratia marcescens wyróżnia się szeroką lekoopornością. Większość szczepów ma naturalną oporność na ampicylinę, makrolidy oraz cefalosporyny pierwszej generacji, w tym leki takie jak cefale­ksyna. Jest to związane między innymi z obecnością plazmidowych czynników R, które niosą geny oporności, oraz z wytwarzaniem enzymów, takich jak β-laktamazy. Te enzymy rozkładają część antybiotyków β-laktamowych, przez co standardowe schematy stosowane w lżejszych zakażeniach bakteryjnych okazują się nieskuteczne wobec pałeczki krwawej.

Na podstawie antybiogramu lekarz wybiera zwykle jedną z kilku grup antybiotyków, które w danym przypadku mogą być skuteczne. Wśród nich mogą znaleźć się:

• wybrane cefalosporyny wyższych generacji, o udowodnionej aktywności wobec Serratia marcescens,
• karbapenemy, często stosowane przy bardzo ciężkich zakażeniach i sepsie,
• niektóre fluorochinolony, szczególnie w zakażeniach dróg moczowych i części zakażeń płuc,
• aminoglikozydy, stosowane zwykle dożylnie, czasem w terapii skojarzonej z innymi lekami,
• inne antybiotyki dobrane indywidualnie, zgodnie z profilem wrażliwości danego szczepu i stanem klinicznym pacjenta.

Strategia leczenia różni się w zależności od ciężkości zakażenia. W lżejszych, niepowikłanych zakażeniach, na przykład niektórych zakażeniach dróg moczowych u osób ogólnie zdrowych, możliwe bywa zastosowanie antybiotyku doustnego, który według antybiogramu jest skuteczny. W ciężkich zakażeniach, takich jak sepsa, zapalenie płuc u chorego wentylowanego mechanicznie czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, konieczna jest antybiotykoterapia dożylna, często w warunkach oddziału szpitalnego. W trudnych przypadkach lekarze stosują terapię skojarzoną, łącząc kilka antybiotyków o różnych mechanizmach działania.

Czas trwania leczenia jest bardzo zróżnicowany i zależy od lokalizacji zakażenia, ogólnego stanu pacjenta oraz odpowiedzi na terapię. Proste zakażenia dróg moczowych można czasem wyleczyć w kilka dni, natomiast zakażenia głębokie, na przykład zapalenie kości i szpiku lub sepsa z licznymi powikłaniami, wymagają wielotygodniowej antybiotykoterapii. Ostateczną decyzję o długości leczenia zawsze podejmuje lekarz, obserwując pacjenta i wyniki badań.

Nawet jeśli objawy zakażenia Serratia marcescens ustąpią po kilku dniach i pacjent czuje się znacznie lepiej, pełny, zalecony przez lekarza czas antybiotykoterapii trzeba zrealizować do końca. Przerwanie leczenia zbyt wcześnie sprzyja nawrotowi zakażenia oraz selekcji jeszcze bardziej opornych szczepów bakterii.

Leczenie wspomagające i usuwanie źródła zakażenia

Antybiotyk nie załatwia całej sprawy. Równie ważne jest leczenie wspomagające i zadbanie o to, aby źródło zakażenia zostało usunięte lub przynajmniej dobrze kontrolowane. Celem terapii wspomagającej jest złagodzenie objawów, podtrzymanie funkcji życiowych, wsparcie układu odpornościowego w walce z infekcją oraz ograniczenie szerzenia się bakterii w organizmie i otoczeniu.

Do podstawowych elementów leczenia objawowego i wspierającego należą:

• leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, które poprawiają komfort i ułatwiają regenerację organizmu,
• odpowiednie nawodnienie – doustne przy lżejszych zakażeniach lub dożylne u ciężej chorych,
• w przypadku zajęcia płuc tlenoterapia albo wspomaganie oddychania innymi metodami,
• leczenie niewydolności narządów w warunkach szpitalnych, na przykład przy sepsie z niewydolnością nerek czy krążenia,
• dbałość o prawidłowe żywienie, dostosowane do możliwości pacjenta, aby organizm miał siłę walczyć z zakażeniem.

Bardzo ważne jest też dosłowne „wyłączenie” źródła zakażenia. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy bakteria kolonizuje materiał obcy w organizmie. Wtedy konieczne może być:

• usunięcie lub wymiana cewników moczowych, które są zakażone lub utrzymywane zbyt długo,
• wymiana cewników naczyniowych i wkłuć centralnych, jeśli istnieje podejrzenie kolonizacji przez Serratia marcescens,
• usunięcie zakażonych drenów oraz systemów odprowadzających płyny,
• rozważenie usunięcia implantów, protez lub materiału szewnego, gdy stan pacjenta i sytuacja chirurgiczna na to pozwalają,
• opracowanie i wycięcie martwiczych tkanek w ranie, które stanowią doskonałą pożywkę dla bakterii.

Leczenie miejscowych ognisk zakażenia obejmuje między innymi dokładne chirurgiczne oczyszczenie rany, nacięcie i drenaż ropni oraz systematyczną zmianę opatrunków. Bardzo ważne jest utrzymywanie wokół rany środowiska możliwie suchego i kontrolowanego. Oznacza to unikanie długich kąpieli, moczenia opatrunków, kontaktu z wilgotnymi powierzchniami oraz stosowanie zgodnych z zaleceniami lekarza środków do oczyszczania i odkażania.

Skuteczność leczenia zakażenia Serratia marcescens w dużej mierze zależy także od stanu całego organizmu. Dlatego tak istotna jest dobra kontrola chorób współistniejących, na przykład wyrównanie glikemii w cukrzycy, leczenie niewydolności serca czy chorób płuc. Trzeba zadbać o stan odżywienia, uzupełnić niedobory ważnych składników, takich jak białko czy witaminy, oraz unikać dodatkowych obciążeń, na przykład palenia tytoniu czy nadużywania alkoholu.

Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia i nawrotu serratia marcescens?

Profilaktyka zakażeń wywołanych przez Serratia marcescens to połączenie działań medycznych w szpitalu z prostymi, konsekwentnymi nawykami higienicznymi w domu. Szczególnie ważne jest to w pomieszczeniach wilgotnych, takich jak łazienka, oraz przy każdej ranie, nawet pozornie drobnej. Im mniej sprzyjające warunki ma bakteria, tym mniejsze ryzyko zakażenia i jego nawrotu.

W warunkach szpitalnych istnieje kilka zasad, które wyraźnie zmniejszają ryzyko zakażeń Serratia marcescens u pacjentów:

• dokładna higiena rąk personelu i pacjentów, z użyciem wody i mydła oraz preparatów na bazie alkoholu,
• przestrzeganie procedur zakładania i pielęgnacji cewników oraz wkłuć naczyniowych,
• ograniczanie czasu cewnikowania i utrzymywania wkłuć tylko do okresu absolutnie niezbędnego,
• prawidłowa dezynfekcja sprzętu medycznego, w tym endoskopów, respiratorów i zestawów do infuzji,
• regularne czyszczenie wilgotnych powierzchni na oddziale, takich jak umywalki i odpływy, z uwzględnieniem oporności bakterii na część środków dezynfekcyjnych,
• monitorowanie ognisk zakażeń szpitalnych i szybkie wdrażanie działań naprawczych, gdy pojawi się wzrost liczby zakażeń Serratia marcescens.

W domu duże znaczenie ma właściwa pielęgnacja ran i unikanie kontaktu z potencjalnymi źródłami bakterii. Szczególnie istotne są tu proste zasady:

• utrzymywanie rany w czystości, zgodnie z zaleceniami lekarza lub pielęgniarki,
• używanie sterylnych materiałów opatrunkowych i niedotykanie jałowych powierzchni palcami,
• unikanie moczenia świeżej rany w wannie lub pod prysznicem bez odpowiedniego zabezpieczenia,
• częste, dokładne mycie rąk przed i po zmianie opatrunku,
• nie wykonywanie na własną rękę inwazyjnych „zabiegów” na ranie, jak nacinanie czy wyduszanie wydzieliny.

Żeby ograniczyć namnażanie się Serratia marcescens w łazience i innych wilgotnych pomieszczeniach, warto wprowadzić kilka prostych nawyków porządkowych:

• regularne osuszanie fug, silikonów i odpływów po kąpieli lub myciu,
• stosowanie odpowiednich środków do czyszczenia i odkażania łazienki, ze zwróceniem uwagi na miejsca, gdzie widoczne są różowe naloty,
• dbałość o dobrą wentylację, aby wilgoć nie utrzymywała się przez wiele godzin,
• usuwanie osadów z mydła i kosmetyków, które stanowią pożywkę dla bakterii,
• częsta wymiana i dokładne suszenie gąbek, myjek, mat prysznicowych oraz ręczników.

Na ryzyko zakażenia wpływa też sposób stosowania leków i ogólny stan zdrowia. Dlatego ważne są również inne elementy profilaktyki:

• rozsądne stosowanie antybiotyków – tylko na zlecenie lekarza, w odpowiednich dawkach i przez właściwy czas,
• regularna kontrola chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy choroby płuc,
• unikanie samodzielnych zabiegów na ranach, takich jak nacinanie, „czyszczenie” ostrymi narzędziami czy stosowanie przypadkowych środków chemicznych,
• dbałość o odpowiednie odżywienie i sen, co wspiera prawidłowe działanie układu odpornościowego,
• rezygnacja z palenia papierosów i ograniczenie alkoholu, które pogarszają gojenie tkanek.

W domu warto uważnie obserwować wszystkie rany, zwłaszcza pooperacyjne, odleżyny czy trudno gojące się otarcia, ale także objawy ze strony dróg moczowych lub płuc. Narastające zaczerwienienie, obrzęk, ból, sączenie z rany, pojawienie się ropnej wydzieliny, a także gorączka lub dreszcze to sygnały ostrzegawcze. Gdy takie objawy się pojawią lub stan utrzymuje się dłużej niż kilka dni, nie zwlekaj z wizytą u lekarza. Wczesna konsultacja i ewentualny posiew często ratują przed rozwojem ciężkiego zakażenia, którego leczenie jest dużo trudniejsze.

Każdy nawracający albo przedłużający się stan zapalny rany, dróg moczowych czy płuc, szczególnie u osób z obniżoną odpornością, powinien być powodem do ponownej konsultacji lekarskiej i rozważenia wykonania posiewu zamiast sięgania po „resztki” antybiotyków z domowej apteczki. W przypadku Serratia marcescens to właśnie dobrze dobrane, celowane leczenie decyduje o powodzeniu terapii.