Najczęstsze przyczyny zakrzepów w nogach – na co uważać?

Martwisz się bólem łydek albo obrzękiem jednej nogi i zastanawiasz się, czy to nie zakrzep. Z tego tekstu dowiesz się, skąd biorą się zakrzepy w nogach, kto jest najbardziej narażony i na jakie objawy szczególnie uważać. Poznasz też konkretne sytuacje z codziennego życia, w których ryzyko zakrzepicy nóg rośnie wyjątkowo mocno.

Zakrzepy w nogach – co to jest i dlaczego są groźne

Zakrzepica nóg, czyli zakrzepica żył kończyn dolnych, to postać żylnej choroby zakrzepowo zatorowej, w której w żyle powstaje skrzep krwi utrudniający przepływ. Najczęściej dotyczy to żył głębokich położonych między mięśniami, rzadziej żył biegnących tuż pod skórą, czyli powierzchownych. Krew zamiast swobodnie wracać do serca zaczyna się cofać i zalegać, co wywołuje stan zapalny oraz ból.

W praktyce klinicznej wyróżnia się dwa podstawowe typy zakrzepicy nóg. Pierwszy to zakrzepica żył głębokichzakrzepica żył powierzchownych

Zakrzepica nóg dzieli się też według miejsca powstania skrzepu. Zakrzepica dystalnazakrzepica proksymalna

Zakrzepy w nogach są niebezpieczne, bo fragment skrzepu może się oderwać i wraz z krwią dotrzeć do tętnic płucnych. Taki zator prowadzi do zatorowości płucnejzespołu pozakrzepowego

U wielu osób zakrzepica rozwija się skrycie, tylko z lekkim uczuciem ciężkości nogi albo w ogóle bez objawów. Pacjent często wraca pamięcią do pierwszych sygnałów dopiero wtedy, gdy pojawi się silny obrzęk, ból lub duszność związana z zatorowością. Dlatego taka choroba uchodzi za podstępnego „cichego zabójcę”.

W codziennym życiu sporo robót i nawyków mocno obciąża żyły nóg. Długotrwałe stanie przy ladzie, na rusztowaniu czy przy szalunku, wielogodzinne kucanie przy montażu, praca w jednej pozycji przy taśmie, a także dojazdy po kilka godzin samochodem między zleceniami sprawiają, że krew gorzej odpływa z łydek. W takich warunkach długotrwałe unieruchomienie

Zakrzepica nóg jest chorobą, którą zawsze trzeba diagnozować i prowadzić medycznie. Podstawą jest USG DopplerD dimerówpończoch uciskowych

Jakie czynniki w krążeniu sprzyjają zakrzepom w nogach?

Kiedy w nodze pojawia się skrzep, rzadko jest to dzieło jednego czynnika. Najczęściej nakładają się trzy problemy naraz, czyli zastój krwiTriada Virchowa

Triada Virchowa – trzy mechanizmy powstawania zakrzepów

Triada Virchowa to prosty model, który opisuje trzy główne mechanizmy odpowiedzialne za zakrzepicę żył głębokich

Trzy składowe triady Virchowa opisuje się w następujący sposób:

• zastój krwi żylnej
• uszkodzenie ściany naczynia
• nadmierna krzepliwość krwi

W życiu codziennym każdy z tych mechanizmów pojawia się w konkretnych sytuacjach, które dobrze znasz z pracy, podróży czy pobytu w szpitalu:

• dla zastoju krwi
• dla uszkodzenia ściany naczynia
• dla nadmiernej krzepliwościciąża i połógchoroby nowotworoweantykoncepcji hormonalnejhormonalnej terapii zastępczejtrombofilia

U jednego pacjenta rzadko działa tylko jeden z tych elementów. Najczęściej osoba z nadwagą po rozległej operacji ortopedycznej leży długo w łóżku, dostaje preparaty hormonalne albo leki onkologiczne i ma jeszcze żylaki, czyli stały zastój krwi w nogach. W takim układzie ryzyko zakrzepicy nóg

Kiedy długotrwałe unieruchomienie i brak ruchu sprzyjają zakrzepom w nogach?

Mięśnie łydek działają jak silna pompa, która przy każdym kroku wypycha krew w górę do serca. Gdy siedzisz nieruchomo lub stoisz bez zmiany pozycji, ta pompa praktycznie wyłącza się i krew zaczyna zalegać w żyłach. Długotrwałe unieruchomienie

Do najbardziej typowych sytuacji, w których brak ruchu zwiększa ryzyko skrzepu w nodze, należą:

• długie leżenie po operacji, cięższym zabiegu lub zawale, gdy pacjent przez kilka dni prawie nie wstaje,
• unieruchomienie nogi w gipsie lub wysokiej ortezie po złamaniu albo skręceniu stawu,
• pobyt w szpitalu na oddziale łóżkowym, szczególnie u osób starszych i z chorobami serca,
• praca siedząca przy biurku przez wiele godzin bez przerw na ruch,
• wielogodzinne podróże samolotem, autobusem lub samochodem z ograniczoną możliwością wstania,
• prace montażowe czy produkcyjne wykonywane w jednej pozycji, przy których trzeba stać lub siedzieć praktycznie bez chodzenia,
• wielogodzinne przebywanie na drabinie, podnośniku lub rusztowaniu w ograniczonej pozycji ciała.

Szczególnie groźna jest sytuacja, gdy ktoś dotąd był w miarę aktywny, a nagle po operacji, złamaniu czy infekcji musi leżeć niemal cały dzień. Jeżeli dodatkowo ma otyłośćżylaki

W profilaktyce coraz mocniej podkreśla się rolę możliwie wczesnego uruchamiania pacjenta po zabiegu, oczywiście w granicach bezpieczeństwa ustalonych z lekarzem. Leżenie dla „świętego spokoju” przez tydzień po operacji, jeśli chirurg nie kazał leżeć, nie chroni przed powikłaniami, tylko wręcz zwiększa ryzyko zakrzepicy żył głębokich.

Urazy, operacje i hospitalizacja kończyn dolnych

Każdy większy uraz albo operacja kończyny dolnej łączy w sobie kilka składowych triady Virchowa naraz. Dochodzi do mechanicznego uszkodzenia ściany naczyń, pojawia się krwawienie i stan zapalny, a po zabiegu chory zwykle dużo leży i ma unieruchomioną nogę. Do tego organizm po operacji często przechodzi w stan nadkrzepliwości

Do zabiegów i sytuacji, przy których lekarze najbardziej obawiają się zakrzepicy nóg, zaliczamy:

• endoprotezoplastykę stawu biodrowego lub kolanowego
• operacje ginekologiczne i onkologiczne w obrębie miednicy, zwłaszcza u kobiet z nowotworami
• złamania kości udowej, piszczeli albo kostek wymagające długotrwałego unieruchomienia i rehabilitacji,
• długie leżenie po ciężkich upadkach czy urazach wielonarządowych,
• zabiegi naczyniowe na żyłach, w tym operacje żylaków i rekonstrukcje układu żylnego,
• hospitalizację przez wiele dni z koniecznością leżenia, nawet jeśli sama operacja nie dotyczyła nóg.

W takich sytuacjach standardem stała się profilaktyka przeciwzakrzepowaheparyny drobnocząsteczkowejDOACzatoru płucnego

Osoba pracująca fizycznie, na przykład na budowie czy przy brukarstwie, po operacji kolana lub złamaniu piszczeli często chce jak najszybciej wrócić do pełnego wysiłku. Zbyt gwałtowny powrót do ciężkiej pracy bez zgody lekarza potrafi jednak zaostrzyć stan żył, nasilić obrzęk i ból oraz sprowokować nowe skrzepy lub ich powikłania. Bezpieczne obciążanie nogi trzeba zawsze omawiać z ortopedą i rehabilitantem.

Jakie choroby zwiększają ryzyko zakrzepów w nogach?

Ryzyko zakrzepicy nóg rośnie nie tylko po operacjach czy przy długim siedzeniu. Wpływa na nie także wiele chorób przewlekłych, które zaburzają pracę serca, naczyń oraz układu krzepnięcia. Szczególnie narażone są osoby starsze, z nadwagą i otyłościąnadciśnieniem tętniczymcukrzycą

Do najważniejszych grup schorzeń, które podnoszą ryzyko zakrzepicy kończyn dolnych, należą:

• choroby serca i naczyń, takie jak niewydolność serca, choroba niedokrwienna i miażdżyca
• choroby nowotworowe
• przewlekła niewydolność żylnażylaki kończyn dolnych
• cukrzyca
• nadciśnienie tętnicze
• choroby autoimmunologiczne i zapalne naczyń, w tym zespół antyfosfolipidowy
• stany po dużych zabiegach chirurgicznych, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku.

Choroby serca, nowotwory i przewlekła niewydolność żylna

Przy niewydolności serca krew wolniej krąży w całym organizmie, szczególnie w żyłach nóg. Choroba niedokrwienna i miażdżycazakrzepicy żył głębokich

Choroby nowotworowechemioterapia

Przewlekła niewydolność żylnażylaki

Osoby z chorobami serca, aktywnymi nowotworami

Cukrzyca, nadciśnienie, choroby autoimmunologiczne i stany zapalne naczyń

U pacjentów z cukrzycąnadciśnieniem tętniczym

Choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń, reumatoidalne zapalenie stawów czy zespół antyfosfolipidowyzakrzepicy nóg.

Do chorób, które szczególnie podnoszą ryzyko skrzepów w nogach, należą:

• cukrzyca typu 2
• nadciśnienie tętnicze
• zaawansowana niewydolność nerek z przewlekłymi obrzękami,
• choroby reumatyczne na podłożu autoimmunologicznym,
• zespół antyfosfolipidowy
• połączenie kilku chorób przewlekłych u jednej osoby.

Kiedy w jednej osobie spotyka się cukrzycanadciśnienieżylaki

Jak hormony, ciąża i geny wpływają na zakrzepy w nogach?

Estrogeny i inne hormony płciowe silnie wpływają na układ krzepnięcia, dlatego ciąża i połóghormonalna terapia zastępczatrombofilią

Do najczęstszych sytuacji hormonalnych, które podnoszą ryzyko zakrzepów w nogach, zaliczamy:

• ciążępołogu
• stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej
• hormonalną terapię zastępczą
• inne leki hormonalne stosowane w leczeniu onkologicznym lub ginekologicznym.

W czasie ciąży organizm naturalnie przechodzi w stan zwiększonej krzepliwości, aby chronić kobietę przed krwotokiem podczas porodu. Jednocześnie powiększająca się macica uciska żyły miednicy i kończyn dolnych, co utrudnia odpływ krwi. Po porodzie, zwłaszcza po operacyjnym, młoda mama często mniej się rusza, co jeszcze wzmacnia zastój w żyłach. Ten zestaw powoduje, że ciąża i połóg

Stosowanie antykoncepcji hormonalnejHTZzakrzepicy żył głębokich

Dziedziczne trombofilie i inne wrodzone zaburzenia krzepnięcia

Trombofilie dziedziczne

Do najczęściej rozpoznawanych wrodzonych trombofilii i zaburzeń krzepnięcia należą:

• mutacja czynnika V Leiden
• mutacja protrombiny
• wrodzony niedobór białka C o działaniu przeciwzakrzepowym,
• wrodzony niedobór białka S, które wspiera działanie białka C,
• niedobór antytrombiny III
• inne, rzadsze dziedziczne zaburzenia krzepliwości.

Lekarz zwykle podejrzewa trombofilię

Sama wrodzona skłonność do zakrzepów rzadko wystarcza, aby doszło do choroby. Najczęściej epizod zakrzepicy wywołuje dopiero połączenie wrodzonej trombofiliiciąża

Jak styl życia zwiększa ryzyko zakrzepów w nogach?

Na układ żylny nóg wpływają nie tylko geny i choroby, ale też codzienne nawyki. Sposób pracy, ilość ruchu, masa ciała, palenie czy odwodnienie mogą wyraźnie przyspieszać rozwój zakrzepicy nóg. Dobra wiadomość jest taka, że wiele z tych czynników da się zmienić i w ten sposób realnie zmniejszyć ryzyko pierwszego epizodu skrzepu oraz jego nawrotów.

Do modyfikowalnych elementów stylu życia, które szczególnie zwiększają ryzyko zakrzepów w nogach, zalicza się:

• siedzący lub długotrwale stojący tryb pracy, na przykład biurowej, produkcyjnej, kasjerskiej czy na budowie w jednej pozycji,
• brak regularnej aktywności fizycznej, gdy po pracy większość czasu spędzasz przed telewizorem lub komputerem,
• nadwagę i otyłośćBMI,
• palenie tytoniu, działające szkodliwie na śródbłonek naczyń i krzepliwość krwi,
• nadmierne spożycie alkoholu prowadzące do odwodnienia i zaburzeń krzepnięcia,
• przewlekłe odwodnienie z powodu małego picia, pracy w upale, w grubych ubraniach roboczych lub w wysokiej temperaturze,
• dietę bogatą w tłuszcze zwierzęce i cukry proste, która sprzyja otyłości i miażdżycy.

W branży budowlanej, ogrodniczej czy instalacyjnej obciążenia dla żył nóg są szczególnie duże. Codzienne dźwiganie, praca na nogach w upale, schody, drabiny i rusztowania, częste przebywanie w wymuszonej pozycji oraz jazda między zleceniami powodują zarówno przeciążenie mechaniczne żył, jak i częste odwodnienie. Jeśli do tego dochodzi mało snu i papierosy, ryzyko zakrzepicy żył kończyn dolnych rośnie bardzo szybko.

Żeby realnie zmniejszyć ryzyko zakrzepów, warto wprowadzić kilka praktycznych nawyków profilaktycznych:

• robić krótkie przerwy na rozruszanie nóg w czasie pracy i podróży, choćby co 60–90 minut,
• wykonywać proste ćwiczenia łydek i stóp w pozycji stojącej i siedzącej, na przykład wspięcia na palce i krążenia stopami,
• dążyć do utrzymania prawidłowej masy ciała przez dietę i ruch, aby zmniejszyć BMI i obciążenie żył,
• dbać o odpowiednie nawodnienie przez cały dzień, szczególnie przy pracy fizycznej w wysokiej temperaturze,
• unikać palenia papierosów i ograniczyć alkohol, który sprzyja odwodnieniu,
• wybierać luźną odzież roboczą i obuwie nieuciskające łydek ani pachwin.

Przy pracy w terenie staraj się co godzinę zejść z drabiny lub rusztowania i przejść choć kilkadziesiąt kroków, dodając kilka wspięć na palce i krążeń stopami. W aucie miej zawsze butelkę wody i pij po kilka łyków co kwadrans, zamiast wypijać całą butelkę naraz na końcu zmiany. Jeśli masz żylaki lub przebyłeś zakrzepicę, rozważ założenie dobranych przez specjalistę pończoch uciskowych na czas wielogodzinnej jazdy lub stania.

Zmiana stylu życia nie zastąpi leków przeciwzakrzepowych ani leczenia chorób przewlekłych, ale stanowi bardzo ważne uzupełnienie profilaktyki. Dzięki niej możesz wyraźnie zmniejszyć ryzyko pierwszego epizodu zakrzepicy i ograniczyć nawroty u osób, które skrzep w nodze mają już za sobą.

Na jakie objawy i sytuacje szczególnie uważać przy ryzyku zakrzepów w nogach?

Dobra znajomość typowych i mniej typowych objawów zakrzepicy nóg, a także sytuacji podwyższonego ryzyka, pozwala szybciej zareagować i uniknąć ciężkich powikłań. Wiele osób zbagatelizowało pierwsze sygnały, bo tłumaczyły je „przeciążeniem” czy „zwykłym skurczem”, co skończyło się zatorowością płucną albo masywnym obrzękiem całej kończyny.

Do najczęstszych objawów sugerujących zakrzep w nodze należą:

• nagły lub narastający ból łydki albo uda, często nasilający się przy chodzeniu lub ucisku,
• jednostronny obrzęk nogi, który wyraźnie odróżnia się od drugiej kończyny,
• zaczerwienienie i ocieplenie skóry nad zajętą żyłą, czasem widoczne poszerzone żyły powierzchowne,
• uczucie ciężkości, rozpierania i napięcia kończyny, szczególnie pod koniec dnia,
• brązowe przebarwienia skóry na podudziu jako ślad po przebytych epizodach zakrzepicy i przewlekłej niewydolności żylnej,
• mrowienie nogi jako objaw mniej typowy, który bywa mylony z problemami neurologicznymi.

Szczególnie niepokojące jest pojawienie się takich objawów w określonych sytuacjach, bo wtedy prawdopodobieństwo zakrzepu bardzo rośnie:

• kilka dni do kilku tygodni po zabiegu operacyjnym, zwłaszcza w obrębie miednicy i kończyn dolnych,
• po urazie nogi, złamaniu lub założeniu gipsu, gdy kończyna jest mocno unieruchomiona,
• w czasie ciążypołogu
• po długiej podróży samolotem, autobusem lub samochodem, kiedy przez wiele godzin prawie nie wstawałeś,
• przy nagłym spadku aktywności ruchowej, na przykład po zachorowaniu, gdy większość dnia spędzasz w łóżku,
• u osób z nowotworemtrombofilią.

Jeszcze groźniejsze są objawy, które mogą świadczyć o rozwijającej się zatorowości płucnej

• nagła duszność, uczucie braku powietrza przy niewielkim wysiłku lub nawet w spoczynku,
• kłujący ból w klatce piersiowej nasilany przy głębokim wdechu,
• przyspieszony oddech i szybkie bicie serca, które pojawia się bez wyraźnej przyczyny,
• kaszel z odkrztuszaniem krwi, czyli krwioplucie,
• nagłe zasłabnięcie, omdlenie lub bardzo silne osłabienie z uczuciem lęku,
• wrażenie gwałtownego narastania niepokoju i „panicznym” poczuciem braku powietrza.

Silna duszność, kłujący ból w klatce piersiowej, krwioplucie, nagłe omdlenie albo bardzo duży, bolesny obrzęk jednej nogi to sygnały alarmowe wymagające natychmiastowego wezwania pogotowia pod numer 112 lub 999. W takiej sytuacji nie wolno czekać, licząc, że objawy „same przejdą”, bo zator płucny potrafi w kilka minut doprowadzić do zatrzymania krążenia.

Przy podejrzeniu zakrzepicy nóg lekarz zwykle zleca kilka podstawowych badań. Podstawą pozostaje USG DopplerD dimeryflebografia kontrastowarezonans magnetycznyangiologiemchirurgiem naczyniowym, a przy podejrzeniu trombofilii także hematologiem.

Każda osoba z grupy ryzyka – z chorobami przewlekłymi, w ciąży, po operacjach, z żylakami czy pracująca w warunkach długotrwałego unieruchomienia – powinna potraktować pierwsze opisane objawy jako wyraźny sygnał do szybkiej konsultacji medycznej. Smarowanie bolącej łydki maścią przeciwzapalną czy próby „rozchodzenia” bólu mogą w takim przypadku tylko opóźnić rozpoznanie poważnego zakrzepu w nodze.