Jak długo mogą trwać problemy z węchem i smakiem – co zrobić, aby pomóc?

Od kilku tygodni wszystko pachnie tak samo, a jedzenie stało się nijakie i wodniste w smaku? Z tego artykułu dowiesz się, jak długo mogą trwać problemy z węchem i smakiem oraz co możesz zrobić, żeby sobie realnie pomóc. Przeczytasz też, kiedy domowe sposoby przestają wystarczać i trzeba szybko iść do lekarza.

Jak działają zmysły węchu i smaku i dlaczego tak łatwo je zaburzyć?

Każdego dnia Twój węch i smak cicho pilnują bezpieczeństwa, nawet gdy o tym nie myślisz. Dzięki nim wyczuwasz dym, ulatniający się gaz, zepsutą żywność czy zbyt intensywne środki chemiczne w domu. Te same zmysły budują apetyt, uruchamiają wydzielanie śliny i soków trawiennych, zachęcają do gotowania, wspólnych posiłków i dbania o dietę. Gdy zaczynają szwankować, cierpi nie tylko przyjemność z jedzenia, ale też Twoja motywacja do jedzenia w ogóle, co u wielu osób szybko kończy się spadkiem masy ciała i niedoborami.

Zmysł węchu opiera się na wyspecjalizowanym nabłonku węchowym położonym wysoko w jamie nosowej, w okolicy stropu jamy nosowej i górnej części przegrody. W tym obszarze znajdują się receptory węchowe, czyli neurony, których wypustki przechodzą przez drobne otworki w kości sitowej i docierają do opuszki węchowej. Z opuszki sygnał biegnie do kory płata skroniowego, gdzie mózg rozpoznaje zapach jako kawę, perfumy czy dym. Komórki węchowe żyją krótko, przeciętnie około 30 dni, ale potrafią się odnawiać, co daje szansę na poprawę po ustaniu czynnika uszkadzającego.

Zmysł smaku opiera się na kubkach smakowych, czyli receptorach smakowych. Są rozmieszczone nie tylko na języku, ale też na podniebieniu miękkim, nagłośni i w górnej części przełyku. Substancje chemiczne z jedzenia muszą się najpierw rozpuścić w ślinie, dopiero wtedy pobudzają zakończenia nerwowe. Informację o smaku przenoszą trzy nerwy czaszkowe: twarzowy (VII), językowo-gardłowy (IX) i błędny (X). W efekcie mózg rozpoznaje pięć podstawowych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami, a cała reszta to mieszaniny tych bodźców wraz z zapachem i temperaturą potrawy.

Gdy ktoś mówi, że „nic mu nie smakuje”, bardzo często problem dotyczy tak naprawdę węchu. Szacuje się, że aż 80–90% wrażeń smakowych zależy od zapachu, który dociera z jamy ustnej do nosa tylną drogą. Izolowane zaburzenia samego smaku występują rzadko i zwykle są związane z uszkodzeniem nerwów smakowych, ślinianek albo zmianami w jamie ustnej. U większości osób osłabienie smaku jest wtórne do zaburzeń powonienia.

Warto uporządkować podstawowe pojęcia opisujące zaburzenia tych zmysłów:

• anosmia – całkowity brak odczuwania zapachów, czyli pełna utrata węchu.
• hiposmia – częściowe osłabienie powonienia, gdy zapachy stają się bardzo słabe lub trudne do rozróżnienia.
• parosmia – zniekształcone odczuwanie zapachów, np. kawa pachnie spalenizną albo ścieki kojarzą się z perfumami.
• ageuzja – całkowity brak odczuwania smaków, nawet przy bardzo intensywnych bodźcach.
• hipogeuzja – osłabione odczuwanie smaków, częściej dotyczy wybranych smaków, np. słonego czy słodkiego.
• dysgeuzja – nieprawidłowe postrzeganie smaku, np. pojawienie się metalicznego posmaku przy jedzeniu różnych potraw.
• kakosmia / kakogeuzja – uporczywe odczuwanie wyjątkowo nieprzyjemnych zapachów lub smaków, często spalenizny lub czegoś zgniłego.

Twoje zmysły są delikatne i łatwo je rozregulować z kilku powodów. Nabłonek węchowy i smakowy jest cienki, mocno unerwiony i stale narażony na kontakt z zanieczyszczeniami, dymem, pyłami czy wysoką temperaturą. Prawidłowe działanie wymaga dobrej drożności nosa i odpowiedniej wilgotności błon śluzowych, więc zwykłe przesuszenie powietrza potrafi mocno osłabić odbiór zapachów. Ostre środki chemiczne, kurz budowlany, dym tytoniowy, niektóre leki, infekcje górnych dróg oddechowych oraz naturalne starzenie się organizmu stopniowo niszczą receptory albo blokują do nich dostęp bodźców.

Już „zwykły katar”, suche powietrze z kaloryferów, intensywne środki czystości czy kurz remontowy potrafią na kilka tygodni wyłączyć węch i smak lub mocno je zniekształcić. Przy planowaniu remontu albo pracy z chemikaliami warto od razu zaplanować dobre wietrzenie pomieszczeń i stosowanie masek, żeby ograniczyć drażnienie błony śluzowej nosa.

Jak długo mogą trwać problemy z węchem i smakiem w zależności od przyczyny?

Czas trwania zaburzeń węchu i smaku jest bardzo różny. Po „zwykłym” przeziębieniu albo grypie wszystko zwykle wraca do normy w ciągu kilku dni lub tygodni, mniej więcej równolegle z ustępowaniem kataru. W przewlekłym zapaleniu błony śluzowej nosa albo zatok dolegliwości potrafią trwać miesiącami, a u części osób wręcz latami. Zdarza się też, że po ciężkim urazie głowy czy w chorobach mózgu utrata węchu i smaku jest trwała.

Specjaliści opisują już ponad 200 różnych przyczyn zaburzeń powonienia, z czego około 85% to choroby laryngologiczne. Rokowanie zależy nie tylko od samej przyczyny, lecz także od Twojego wieku, czasu trwania objawów i współistniejących chorób, takich jak cukrzyca czy niedoczynność tarczycy. Im szybciej usunięty zostanie czynnik uszkadzający nabłonek węchowy lub smakowy, tym większa szansa na choć częściową poprawę.

Dobrze obrazuje to porównanie najczęstszych sytuacji klinicznych:

Jak długo utrzymują się zaburzenia po przeziębieniu, grypie i COVID‑19?

Po typowych infekcjach górnych dróg oddechowych, takich jak przeziębienie czy grypa, osłabienie węchu i smaku najczęściej wiąże się z obrzękiem błony śluzowej i zatkanym nosem. W takim scenariuszu do nabłonka węchowego po prostu nie docierają cząsteczki zapachowe, choć same receptory są sprawne. Objawy zwykle zaczynają się wraz z katarem, nasilają w jego szczycie, a potem powoli ustępują. U większości osób węch i smak wracają w ciągu kilku dni do maksymalnie kilku tygodni po wyciszeniu stanu zapalnego.

W przypadku COVID‑19 mechanizm bywa inny, bo wirus SARS‑CoV‑2 atakuje także komórki wspierające nabłonek węchowy. Badania opisane m.in. przez prof. Skarżyńskiego pokazują, że u chorych z łagodnym przebiegiem zakażenia mediana czasu trwania zaburzeń węchu i smaku wynosi około 10 dni. U większości pacjentów dolegliwości ustępują całkowicie w ciągu 4 tygodni od rozpoznania choroby. Około 1/3 osób zgłasza jedynie niewielką poprawę po około 40 dniach, a około 5% nadal nie odczuwa istotnej poprawy. Dane obserwacyjne pokazują jednak, że po około 180 dniach prawie wszyscy wracają do prawidłowego węchu i smaku. Przy wariancie Omikron zaburzenia te są rzadsze, ale nadal się zdarzają.

U części osób pojawia się tzw. długi COVID‑19, czyli przedłużające się objawy po przebytej infekcji. Wtedy zaburzenia węchu i smaku potrafią ciągnąć się miesiącami, często z naprzemiennymi okresami poprawy i pogorszenia lub pojawieniem się parosmii i dysgeuzji. Jeśli po kilku tygodniach od choroby nie widzisz wyraźnej poprawy lub objawy wręcz narastają, warto zgłosić się do laryngologa albo lekarza internisty, zamiast czekać w nieskończoność na samoistne cofnięcie problemu.

Jak długo mogą trwać problemy przy alergii, przewlekłym katarze i zapaleniu zatok?

Przy alergicznym nieżycie nosa, przewlekłym katarze i zapaleniu zatok główną rolę odgrywa długotrwały obrzęk błony śluzowej nosa i stan zapalny. Przewody nosowe są zwężone, w zatokach zalega wydzielina, a cząsteczki zapachowe mają utrudnioną drogę do nabłonka węchowego. Nawet jeśli same neurony receptorowe działają jeszcze prawidłowo, nie dochodzi do ich pobudzenia, więc węch słabnie, a smak staje się płytki i ogranicza się do czterech podstawowych wrażeń.

Przy sezonowej alergii wziewnej problemy z powonieniem często trwają kilka tygodni w okresie pylenia uczulających roślin. W alergii całorocznej, np. na roztocza kurzu domowego, objawy mogą utrzymywać się cały rok, ze zmianami nasilenia w zależności od warunków w mieszkaniu. W przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych, z polipami lub bez, zaburzenia węchu potrafią utrzymywać się miesiącami, a nawet latami, jeśli nie zostanie wdrożone skuteczne leczenie farmakologiczne albo zabiegowe. Znacząca poprawa zwykle pojawia się dopiero po opanowaniu stanu zapalnego i przywróceniu dobrej drożności nosa.

Gdy katar, uczucie zatkanego nosa i pogorszenie węchu trwają ponad 4–6 tygodni, nie warto już nazywać tego „przedłużającym się przeziębieniem”. To sytuacja, w której wskazana jest konsultacja laryngologiczna, szczególnie jeśli pojawiają się bóle głowy, rozpieranie w okolicy czoła lub policzków albo częste nawroty infekcji zatok. Długotrwały stan zapalny może bowiem prowadzić do trwałego uszkodzenia nabłonka węchowego.

Kiedy utrata węchu i smaku bywa trwała?

Najgorsze rokowanie dotyczy sytuacji, gdy dochodzi do nieodwracalnego uszkodzenia receptorów węchowych lub smakowych, ich nerwów albo ośrodków mózgowych odpowiedzialnych za analizę bodźców. Może się to stać nagle, np. po ciężkim urazie czaszkowo‑mózgowym, albo stopniowo, przy przewlekłym narażeniu na toksyczne dymy, pyły oraz w chorobach neurodegeneracyjnych. U części osób wieloletnie przewlekłe zapalenie zatok z polipami prowadzi do całkowitego zniszczenia nabłonka węchowego i wtedy poprawa jest bardzo trudna.

Do stanów, w których rokowanie co do powrotu węchu i smaku jest szczególnie niekorzystne, należą:

• ciężkie urazy czaszkowo‑mózgowe z uszkodzeniem cienkich włókien nerwu węchowego lub kory – brak poprawy węchu przez ponad rok po urazie zwykle oznacza jego nieodwracalną utratę,
• guzy i zabiegi neurochirurgiczne w obrębie przedniego dołu czaszki oraz płatów czołowych i skroniowych, które mogą przecinać drogę węchową,
• zaawansowane choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Parkinsona, choroba Alzheimera czy stwardnienie rozsiane, gdzie zaburzenia węchu są często wczesnym i postępującym objawem,
• powikłania radioterapii głowy i szyi, prowadzące do uszkodzenia błony śluzowej i receptorów,
• długoletnie, nieleczone lub bardzo ciężkie przewlekłe zapalenia zatok z rozległym uszkodzeniem nabłonka węchowego i tworzeniem polipów,
• wielokrotne, długotrwałe narażenie na toksyczne dymy, pyły i rozpuszczalniki, np. na budowach, w warsztatach, lakierniach czy przy pracy z farbami bez odpowiedniej ochrony dróg oddechowych.

Dla każdego pacjenta ogromne znaczenie ma wczesna diagnostyka i jak najszybsze usunięcie przyczyny. Gdy uda się przerwać proces zapalny lub toksyczny na etapie częściowego uszkodzenia receptorów, szansa na powrót choćby fragmentu węchu i smaku jest zdecydowanie większa niż po latach zaniedbań.

Co może powodować długotrwały brak węchu i smaku?

Jeśli zaburzenia trwają miesiącami lub latami, zwykle nie jest to „przedłużony katar”. W takich sytuacjach w grę wchodzą przewlekłe choroby laryngologiczne, schorzenia układu nerwowego, choroby ogólnoustrojowe i hormonalne, działania niepożądane leków, narażenie na toksyny oraz naturalne starzenie się organizmu. Czasem dolegliwości są skutkiem połączenia kilku z tych czynników, np. przewlekłego zapalenia zatok u osoby palącej i przyjmującej leki na nadciśnienie.

Największą grupę przyczyn stanowią problemy w obrębie nosa i zatok. W tej kategorii mieszczą się przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa, przewlekłe zapalenie zatok przynosowych z polipami lub bez, alergiczny nieżyt nosa, przerost błony śluzowej, skrzywienie przegrody nosa, a także guzy nosa i zatok. Szacuje się, że aż około 85% zaburzeń węchu ma podłoże laryngologiczne, co dobrze pokazuje, jak ważna jest drożność nosa i prawidłowy stan błony śluzowej dla odbioru zapachów.

Istotną rolę odgrywają też przyczyny neurologiczne i ośrodkowe. Zaburzenia węchu i smaku mogą pojawiać się po urazach czaszkowo‑mózgowych, gdy dochodzi do zerwania włókien nerwu węchowego lub uszkodzenia kory skroniowej. Wpływ mają guzy przedniego dołu czaszki, ogniska niedokrwienne po udarze mózgu, a także choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Parkinsona, choroba Alzheimera czy stwardnienie rozsiane. W padaczce skroniowej występują tzw. napady węchowe, a w schizofrenii – omamy węchowe i smakowe, co dodatkowo komplikuje obraz. U części chorych z zaburzeniami nastroju i depresją także opisuje się zmienioną wrażliwość na zapachy.

Kolejna grupa to choroby ogólnoustrojowe i hormonalne. Nieleczona lub źle kontrolowana cukrzyca, przewlekłe choroby nerek, marskość wątroby, choroby metaboliczne czy niedoczynność tarczycy zaburzają przewodnictwo nerwowe i procesy odnowy nabłonka węchowego i smakowego. Znaczenie mają też niedobory pokarmowe, szczególnie witaminy A, witamin z grupy B oraz cynku. Gdy organizm przez dłuższy czas nie dostaje tych składników albo są one nadmiernie tracone, receptory regenerują się wolniej i stają się mniej wrażliwe.

Na jakość węchu i smaku wpływają liczne leki i toksyny. Upośledzenie powonienia i smaku może wywoływać część leków na nadciśnienie (np. inhibitory konwertazy angiotensyny czy niektóre blokery kanału wapniowego), leki przeciwpadaczkowe, wybrane antybiotyki, a także przewlekle stosowane donosowe preparaty z glikokortykosteroidami lub glukonianem cynku. Palenie tytoniu i dym tytoniowy osłabiają węch i smak, podobnie jak nadużywanie alkoholu. Toksyny środowiskowe, pyły, dymy i opary rozpuszczalników, farb oraz lakierów działają drażniąco, szczególnie przy powtarzaniu ekspozycji bez ochrony dróg oddechowych w domu i w pracy.

Wraz z wiekiem podeszłym liczba receptorów węchowych i smakowych stopniowo się zmniejsza, a zdolność rozróżniania natężenia i rodzaju zapachów ubożeje. U starszych osób zaburzenia węchu i smaku wiążą się z gorszym apetytem, jednostronnym wybieraniem prostych, słodkich potraw i gorszym odżywieniem, co obniża odporność. Co ważne, nawet przy bardzo dokładnej diagnostyce, u około 20% pacjentów nie udaje się wskazać jednoznacznej przyczyny – mówimy wtedy o zaburzeniach idiopatycznych.

Żeby łatwiej zorientować się w możliwych źródłach problemu, warto spojrzeć na główne grupy przyczyn długotrwałych zaburzeń węchu i smaku:

• choroby nosa i zatok przynosowych, w tym przewlekłe stany zapalne, polipy i guzy,
• choroby neurologiczne i ośrodkowe, np. urazy, udary, choroba Parkinsona, choroba Alzheimera, padaczka skroniowa, schizofrenia,
• choroby ogólnoustrojowe i niedobory, takie jak cukrzyca, choroby nerek, choroby wątroby, zaburzenia hormonalne, niedobór witaminy A, witamin z grupy B i cynku,
• działania niepożądane leków oraz wpływ toksyn, palenia tytoniu, nadużywania alkoholu i narażenia na pyły czy opary,
• zmiany związane z wiekiem podeszłym, w tym fizjologiczne zmniejszanie liczby receptorów,
• przyczyny idiopatyczne, czyli sytuacje, gdy mimo szerokiej diagnostyki nie udaje się ustalić konkretnego źródła zaburzeń.

Przy przewlekłym braku węchu nie można opierać się wyłącznie na zasadzie „sprawdzę nosem, czy to jest świeże”. Warto korzystać z dat przydatności, prawidłowo przechowywać żywność i zamontować w domu czujniki dymu oraz gazu, bo organizm traci wtedy jeden z ważnych systemów alarmowych.

Jak pomóc sobie w domu gdy węch i smak są osłabione?

Domowe działania mogą wyraźnie wesprzeć regenerację nabłonka węchowego i smakowego, zwłaszcza przy łagodnych zaburzeniach po infekcjach górnych dróg oddechowych lub w łagodnej alergii. Chodzi głównie o poprawę jakości powietrza w mieszkaniu, dobre nawilżenie błony śluzowej nosa, unikanie dymu i intensywnych środków chemicznych oraz delikatne pobudzanie receptorów. Takie postępowanie często przynosi ulgę, gdy przyczyna jest odwracalna.

Domowe sposoby nie zastąpią jednak diagnostyki, gdy objawy są bardzo nasilone, jednostronne, wiążą się z bólem głowy, osłabieniem czy zaburzeniami równowagi lub utrzymują się długo bez poprawy. W takich sytuacjach działania w domu warto łączyć z konsultacją u lekarza internisty albo laryngologa, żeby nie przeoczyć poważniejszej choroby.

Jak nawilżać błonę śluzową nosa i wspierać regenerację receptorów?

Dobrze nawilżona błona śluzowa nosa to warunek prawidłowego działania receptorów węchowych. W cienkiej warstwie śluzu rozpuszczają się cząsteczki zapachowe, które następnie docierają do receptora węchowego i pobudzają neurony. Kiedy powietrze w mieszkaniu jest przesuszone, śluz robi się gęsty i lepki, a komórki łatwiej ulegają podrażnieniu lub mikrouszkodzeniom. Lepsze nawilżenie poprawia nie tylko komfort oddychania, ale też sprzyja szybszej regeneracji nabłonka węchowego.

W warunkach domowych możesz zadbać o powietrze i otoczenie w prosty sposób:

• używaj nawilżaczy powietrza lub rozwieszaj mokre ręczniki, starając się utrzymać wilgotność w mieszkaniu na poziomie około 40–60%,
• regularnie wietrz pomieszczenia krótkimi, intensywnymi nawiewami, zwłaszcza po gotowaniu i sprzątaniu z użyciem chemii,
• unikaj przegrzewania mieszkania oraz stawiania łóżka tuż przy gorącym kaloryferze, bo to mocno przesusza śluzówki,
• ogranicz przebywanie w zadymionych i zakurzonych wnętrzach, także podczas domowych prac remontowych i szlifowania gładzi czy płytek,
• przy porządkach wybieraj łagodniejsze środki czystości i stosuj rękawice oraz maskę, jeśli od razu czujesz, że środek gryzie w nos.

Pomocne jest także mechaniczne oczyszczanie nosa z wydzieliny. Możesz sięgnąć po preparaty z solą fizjologiczną lub izotoniczną wodą morską, które delikatnie wypłukują śluz i alergeny. Roztwory hipertoniczne lepiej stosować zgodnie z zaleceniami lekarza, bo przy nadużywaniu mogą nadmiernie wysuszać błonę śluzową. Zwróć uwagę na krople obkurczające naczynia – ich długotrwałe używanie prowadzi do tzw. kataru polekowego i jeszcze bardziej utrudnia oddychanie nosem oraz odbiór zapachów.

Nie zapominaj o nawodnieniu całego organizmu, bo to także wpływa na jakość śluzu w drogach oddechowych. W ciągu dnia pij regularnie wodę, zupy, napary ziołowe, a w diecie uwzględnij produkty bogate w witaminę A (np. marchew, dynia, jajka), witaminy z grupy B (pełnoziarniste zboża, orzechy, rośliny strączkowe) oraz cynk (pestki dyni, mięso, jaja). Te składniki odgrywają istotną rolę w odnowie nabłonka i prawidłowym funkcjonowaniu receptorów.

Agresywne domowe „kuracje” typu wdychanie oparów octu, wrzątku, mocno skoncentrowanych olejków eterycznych czy roztworów z sodą oczyszczoną mogą bardziej zaszkodzić niż pomóc. Łatwo wtedy o poparzenie lub głębokie podrażnienie błony śluzowej nosa, co jeszcze mocniej nasili zaburzenia węchu i smaku.

Jak bezpiecznie ćwiczyć węch i modyfikować dietę?

Trening węchowy to prosta metoda rehabilitacji, którą opisują m.in. prof. Skarżyński i jego zespół. Polega na regularnym, świadomym wąchaniu kilku wyraźnych zapachów w skupieniu, zwykle po wirusowych infekcjach dróg oddechowych, w tym po COVID‑19. Ćwiczenia są bezpieczne, tanie i w wielu badaniach poprawiają węch u części chorych, zwłaszcza jeśli zacznie się je wcześnie i wykonuje systematycznie.

Żeby trening miał sens, warto trzymać się prostego schematu:

• dobierz co najmniej cztery wyraźnie różniące się zapachy, np. kwiatowy (róża), cytrusowy (cytryna), korzenny (goździk) i żywiczny (sosna),
• dwa razy dziennie wąchaj każdy zapach przez około 10 sekund, w skupieniu starając się go nazwać i przywołać skojarzenia,
• utrzymuj trening przez minimum 12 tygodni, a optymalnie nawet 24–36 tygodni, bo poprawa bywa bardzo powolna,
• możesz użyć gotowych zestawów do treningu węchowego lub zwykłych olejków eterycznych i produktów spożywczych, np. kawy czy skórek owoców,
• przed ćwiczeniami zadbaj o drożność i nawilżenie nosa, bo w zatkanym nosie zapach i tak nie dotrze do receptorów.

Zastanawiasz się, czego realnie możesz się spodziewać po takim treningu? Poprawa zwykle przychodzi powoli, czasem z kilkutygodniowymi przestojami. U wielu osób początkowo występuje parosmia, czyli dziwne, mylące zapachy, które dopiero później zaczynają się „prostować”. Trening nie zawsze przywraca węch do stanu sprzed choroby, jednak często zwiększa wrażliwość na ważne bodźce zapachowe i poprawia jakość życia, bo jedzenie przestaje być zupełnie nijakie.

Przy osłabionym smaku dobrze zrobić kilka zmian w diecie. Warto zwiększyć różnorodność struktur, kolorów i temperatur jedzenia, bo wtedy przyjemność z posiłku opiera się nie tylko na smaku chemicznym. Więcej chrupiących warzyw, naprzemienne podawanie potraw zimnych i ciepłych oraz kontrastowe zestawienia, np. słodkie z lekką nutą kwaśności, pomagają „obudzić” wrażenia. Sięgaj po naturalne zioła i przyprawy aromatyczne, takie jak tymianek, rozmaryn, bazylia, czosnek czy imbir, ale nie przesadzaj z solą ani bardzo ostrymi przyprawami, żeby nie obciążać żołądka i układu krążenia. Nawet przy gorszym smaku ważne są pełnowartościowe posiłki, bo dzięki nim zmniejszasz ryzyko niedoborów żelaza, witamin i białka.

Przy modyfikowaniu jedzenia możesz wykorzystać kilka bezpiecznych trików, ale lepiej unikać niektórych zachowań:

• stawiaj na produkty o wyraźnej strukturze, jak chrupiące pieczywo, świeże warzywa, orzechy i pestki,
• łącz lekko słodkie i kwaśne nuty, np. sałatki z dodatkiem owoców, sos jogurtowy z cytryną czy potrawy z dodatkiem pomidorów,
• częściej używaj cytryny, świeżych ziół, czosnku, cebuli i łagodnych przypraw korzennych, które zwiększają wrażenie świeżości,
• unikaj nadmiernego solenia z nadzieją, że „wreszcie poczujesz smak”, bo prędzej zaszkodzisz nerkom i ciśnieniu niż poprawisz smak,
• nie nadużywaj bardzo ostrych papryczek chili, octu ani ekstremalnie pikantnych sosów, ponieważ mogą podrażnić błonę śluzową jamy ustnej i żołądek.

Co może zrobić lekarz i jakie badania pomagają ustalić przyczynę?

Silne, nagłe albo utrzymujące się długo zaburzenia węchu i smaku wymagają fachowej oceny. Lekarz dobiera rodzaj badań do najbardziej prawdopodobnej przyczyny, biorąc pod uwagę możliwości laryngologiczne, neurologiczne i ogólnoustrojowe. Czasem wystarczy dokładny wywiad, badanie nosa i kilka prostych testów w gabinecie, innym razem potrzebne są badania obrazowe, konsultacja neurologa lub endokrynologa.

Podstawą jest rozmowa z pacjentem. Lekarz pyta o moment pojawienia się objawów, ich dynamikę oraz związek z przebyciem infekcji górnych dróg oddechowych, urazem głowy czy narażeniem na pyły, dym, rozpuszczalniki lub inne chemikalia w pracy i domu. Istotne są informacje o aktualnie przyjmowanych i stosowanych w przeszłości lekach, chorobach przewlekłych, takich jak cukrzyca, niedoczynność tarczycy, choroby nerek, wątroby czy schorzenia neurologiczne. Lekarz dopytuje też o objawy towarzyszące: bóle głowy, zaburzenia równowagi, chudnięcie, spadek apetytu, objawy depresji czy napadowe, dziwne wrażenia zapachowe.

W badaniu przedmiotowym ocenia się jamę nosową, gardło i usta. Laryngolog ogląda przewody nosowe w wzierniku, a często wykonuje także endoskopię nosa, co pozwala dokładnie obejrzeć małżowiny nosowe, ujścia zatok, ewentualne polipy lub inne zmiany. Ocenia stan jamy ustnej, języka, błony śluzowej i ślinianek, bo ich choroby wpływają na ilość śliny i działanie kubków smakowych. Przy podejrzeniu uszkodzenia struny bębenkowej czy nerwu twarzowego sprawdza się też uszy i ruchomość mięśni twarzy.

W gabinecie można wykonać proste testy węchowe i smakowe. Do oceny powonienia często używa się znanych substancji, takich jak kawa czy olejek miętowy. Pacjent wącha je osobno każdym nozdrzem przy zamkniętych oczach, a lekarz sprawdza, czy w ogóle wyczuwa zapach i czy potrafi go nazwać. Dostępne są także standaryzowane testy zapachowe, gdzie trzeba wybrać poprawny zapach z kilku odpowiedzi. Testowanie smaku polega na przykładaniu do języka roztworów reprezentujących podstawowe smaki: słony, słodki, kwaśny i gorzki. Nie używa się drażniących substancji typu amoniak, bo pobudzają inny nerw i nie mówią nic o faktycznej funkcji węchu.

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić dodatkowe badania laboratoryjne z krwi. Sprawdza się m.in. poziom glukozy, TSH i inne hormony tarczycy, parametry funkcji wątroby i nerek, stężenie witaminy B12, witaminy A, cynku, a także wskaźniki stanu zapalnego i ewentualne testy alergologiczne. Przy podejrzeniu zmian w obrębie nosa i zatok wykonuje się tomografię komputerową zatok, której opis uwzględnia zwłaszcza strop zatok sitowych. Gdy utrata węchu jest niejasna, jednostronna lub towarzyszą jej inne objawy neurologiczne, pomocny bywa rezonans magnetyczny głowy. Przy podejrzeniu napadów padaczkowych lekarz może zlecić badanie EEG.

Sposób leczenia dobiera się do przyczyny. W chorobach nosa i zatok stosuje się farmakoterapię przeciwzapalną, w tym donosowe sterydy w odpowiednich schematach, leki przeciwhistaminowe przy alergii, płukanie nosa i, gdy trzeba, leczenie antybiotykami. Przy masywnych polipach czy dużym skrzywieniu przegrody nosa rozważa się zabieg chirurgiczny. W chorobach ogólnoustrojowych celem jest wyrównanie cukrzycy, funkcji tarczycy, leczenie chorób nerek lub wątroby oraz uzupełnienie niedoborów witamin i minerałów. Jeśli to możliwe, zmienia się lub odstawia lek, który mógł wywołać zaburzenia. Po urazach i w chorobach ośrodkowego układu nerwowego ważna jest rehabilitacja, a coraz częściej w zaleceniach pojawia się też trening węchowy. Opisywane są nowe, ciągle badane metody, takie jak ostrzykiwanie dróg węchowych osoczem bogatopłytkowym czy stymulacja określonych rejonów mózgu, ale na razie brakuje mocnych dowodów ich skuteczności.

Rokowanie jest bardzo zróżnicowane. Największą szansę na poprawę dają przyczyny poinfekcyjne i alergiczne, zwłaszcza jeśli szybko opanuje się stan zapalny i poprawi warunki w obrębie nosa. Gorsze wyniki obserwuje się przy uszkodzeniach pourazowych i chorobach neurodegeneracyjnych, gdzie struktury nerwowe są trwale zniszczone lub stopniowo zanikają. Im krócej trwają objawy przed rozpoczęciem leczenia, tym większa jest szansa, że choć część dawnego węchu i smaku uda się odzyskać.

Kiedy zgłosić się do lekarza z problemami węchu i smaku?

Chwilowe osłabienie powonienia przy katarze zwykle nie wymaga pilnej wizyty, zwłaszcza gdy z dnia na dzień widzisz poprawę. Są jednak sytuacje, w których zwłoka bywa niebezpieczna. Nagła, nietypowa utrata węchu albo długotrwałe zaburzenia bez jasnego powodu mogą świadczyć o poważniejszym problemie zdrowotnym lub narażają Cię na ryzyko wypadku w domu.

Można wyróżnić trzy grupy sytuacji, w których warto szukać pomocy lekarskiej:

• Pilne wskazania – nagła utrata węchu lub smaku bez kataru, szczególnie gdy dotyczy tylko jednej strony nosa, nagła utrata powonienia po urazie głowy, zaburzeniom węchu towarzyszą silne bóle głowy, nudności, wymioty, zaburzenia widzenia, niedowład, zaburzenia świadomości albo podejrzewasz zatrucie gazami lub chemikaliami.
• Wskazania do szybkiej konsultacji – utrzymywanie się zaburzeń węchu i smaku ponad 4–6 tygodni po infekcji, przewlekły katar trwający dłużej niż 4 tygodnie, napadowe, krótkotrwałe i dziwne wrażenia zapachowe, stopniowe pogarszanie węchu u osób starszych połączone z chudnięciem, spadkiem apetytu albo objawami depresji.
• Wskazania do planowej konsultacji – nawracające zaburzenia powonienia związane z alergią, przewlekłe łagodne objawy bez wyraźnej poprawy mimo domowych działań, pojawienie się zaburzeń węchu lub smaku po włączeniu nowego leku, nawet jeśli na początku wydają się nieuciążliwe.

Nie warto przez wiele miesięcy „leczyć się na własną rękę”, zakładając, że to tylko katar albo efekt wieku. Jeżeli węch lub smak są wyraźnie zaburzone, a objawy nie cofają się w rozsądnym czasie, lepiej wcześniej skonsultować się z lekarzem, niż później żałować straconej szansy na skuteczne leczenie.