Jakie są rodzaje badań cytologicznych?

Masz wątpliwości, jaką cytologię wybrać i czym one się właściwie różnią. Chcesz realnie zmniejszyć ryzyko raka szyjki macicy, ale gubisz się w nazwach badań i programach NFZ. Z tego artykułu dowiesz się, jakie są rodzaje badań cytologicznych, co oznaczają ich wyniki i jak dobrać metodę odpowiednią dla siebie.

Co to jest badanie cytologiczne i przed czym chroni?

Badanie cytologiczne szyjki macicy polega na mikroskopowej ocenie komórek pobranych z tarczy i kanału szyjki. Materiał zbiera się szczoteczką cytologiczną, a następnie przygotowuje go do oglądania pod mikroskopem na szkiełku laboratoryjnym lub w postaci preparatu cienkowarstwowego LBC. Celem cytologii jest wykrycie nieprawidłowych komórek, które mogą świadczyć o zmianach przedrakowych albo rakowych, zanim pojawią się jakiekolwiek dolegliwości. Dzięki temu rak szyjki macicy może zostać wychwycony na bardzo wczesnym etapie.

Cytologia jest typowym badaniem przesiewowym (skriningowym), czyli przeznaczonym dla kobiet, które czują się zdrowe. Średnia czułość badania wynosi około 60–70 procent, a swoistość około 94 procent, co oznacza, że część nieprawidłowości może nie zostać wykryta pojedynczym testem. Z tego powodu liczy się regularność badań, a nie jednorazowy wynik. Cytologia nie stawia ostatecznej diagnozy raka, ale jest punktem wyjścia do dalszej diagnostyki, takiej jak kolposkopia, biopsja czy badania molekularne, w tym HPV HR test.

Regularnie wykonywana cytologia wyraźnie zmniejsza ryzyko zgonu z powodu raka szyjki macicy. Umożliwia wychwycenie i wyleczenie zmian przedrakowych określanych jako CIN1–CIN3, zanim przekształcą się w raka inwazyjnego. Badanie może także wykryć bardzo wczesne postaci raka, na przykład CIS (carcinoma in situ), kiedy leczenie bywa mniej rozległe, a rokowanie zdecydowanie lepsze. Cytologia jest wykorzystywana również do kontroli po leczeniu szyjki macicy, żeby ocenić, czy zmiany nie nawracają.

W obrazie cytologicznym często widać także inne nieprawidłowości, jak stan zapalny, cechy zakażenia grzybiczego czy nieswoiste infekcje bakteryjne. Cytologia nie służy jednak do rozpoznawania chorób przenoszonych drogą płciową. Do diagnozy kiły, rzeżączki czy chlamydiozy potrzebne są odrębne badania serologiczne i mikrobiologiczne, a wynik cytologii może być jedynie sygnałem, że trzeba je wykonać.

Głównym czynnikiem ryzyka raka szyjki macicy jest zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), zwłaszcza typami wysokoonkogennymi. Wirus uszkadza materiał genetyczny komórek nabłonka szyjki, co po latach może prowadzić do powstania zmian CIN, a następnie raka. Cytologia wychwytuje właśnie skutki przewlekłego zakażenia HPV w postaci nieprawidłowych komórek. Nawet jeśli czujesz się dobrze i nie masz żadnych objawów, regularna cytologia pozostaje konieczna.

Do rozwoju raka szyjki macicy przyczynia się kilka dobrze znanych czynników, na które warto zwrócić uwagę:

• przewlekłe zakażenie HPV typami wysokiego ryzyka, potwierdzone np. testem HPV HR,
• palenie papierosów, które osłabia miejscową odporność nabłonka szyjki macicy,
• wczesne rozpoczęcie współżycia i liczni partnerzy seksualni, co zwiększa ryzyko kontaktu z HPV,
• obniżona odporność, na przykład zakażenie HIV lub przewlekłe stosowanie leków powodujących immunosupresję,
• nieprawidłowe wcześniejsze wyniki cytologii albo przebyte choroby szyjki macicy, w tym CIN lub rak.

Pierwszą cytologię warto wykonać od momentu podjęcia współżycia, a najpóźniej około 25. roku życia. U kobiet z prawidłowymi wynikami przyjmuje się zwykle odstępy około 3 lat, natomiast w grupach podwyższonego ryzyka badanie bywa potrzebne częściej. Dokładny harmonogram zawsze ustala lekarz ginekolog lub położna prowadząca opiekę, uwzględniając twoje czynniki ryzyka i historię wcześniejszych badań.

Cytologia to krótkie i zwykle bezbolesne badanie, które trwa kilka minut, a może uratować życie. Nie odkładaj wizyty na później tylko dlatego, że nie masz objawów – większość stanów przedrakowych szyjki macicy przebiega zupełnie bez dolegliwości.

Jakie są rodzaje badań cytologicznych szyjki macicy?

W ginekologii stosuje się kilka technik pobierania i utrwalania materiału z szyjki macicy. Najczęściej wykonuje się cytologię klasyczną oraz cytologię na podłożu płynnym (LBC), zwaną także cytologią płynną lub cienkowarstwową. Coraz większe znaczenie zyskuje również cytologiczne badanie wysyłkowe, w którym materiał pobierasz sama w domu i przekazujesz do laboratorium.

Każda z tych metod ma ten sam cel: ocenę komórek nabłonka szyjki macicy pod mikroskopem. Różnią się jednak techniką przygotowania próbki, dokładnością diagnostyczną, dostępnością w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia oraz kosztem prywatnym. Warto znać ich mocne i słabsze strony, żeby razem z lekarzem wybrać rozwiązanie najlepiej dopasowane do twojej sytuacji.

Najbardziej praktyczny podział rodzajów cytologii szyjki macicy wygląda tak:

• cytologia klasyczna (konwencjonalna) – materiał z szyjki jest rozprowadzany bezpośrednio na szkiełku mikroskopowym,
• cytologia na podłożu płynnym (LBC) – końcówka szczoteczki z komórkami trafia do pojemnika z płynem utrwalającym, a dopiero potem materiał przenoszony jest cienką warstwą na szkiełko,
• cytologia lub test HPV z materiału samodzielnie pobieranego – wymaz pobierasz w domu, umieszczasz w podłożu płynnym i wysyłasz do laboratorium jako badanie wysyłkowe.

Cytologia klasyczna (konwencjonalna) – na czym polega i jak wygląda pobranie?

Podczas cytologii klasycznej leżysz na fotelu ginekologicznym z nogami ułożonymi na podpórkach. Ginekolog lub odpowiednio przeszkolona położna wprowadza do pochwy wziernik, który rozchyla ściany pochwy i odsłania tarczę szyjki macicy. Następnie specjalna szczoteczka cytologiczna jest delikatnie wprowadzana do kanału szyjki i obracana, aby pobrać komórki z dwóch stref – nabłonka wielowarstwowego płaskiego na tarczy szyjki oraz nabłonka gruczołowego z kanału szyjki.

Po pobraniu materiał komórkowy jest od razu rozprowadzany cienką warstwą na szkiełku laboratoryjnym. Preparat zostaje błyskawicznie utrwalony, zwykle alkoholem, żeby komórki nie uległy uszkodzeniu. W kolejnym etapie trafia do laboratorium, gdzie cytolog barwi preparat i ogląda go pod mikroskopem. Cała procedura pobrania trwa krótko i dla większości pacjentek jest prawie bezbolesna. Możesz odczuwać jedynie lekki dyskomfort i po badaniu pojawia się czasem niewielkie, krótkotrwałe plamienie.

Żeby wynik cytologii klasycznej był jak najbardziej wiarygodny, ważny jest odpowiedni moment cyklu oraz unikanie pewnych czynności przed badaniem. Najlepiej zgłosić się w środku cyklu, zwykle między 10. a 20. dniem. Nie wykonuje się cytologii w czasie krwawienia miesiączkowego, ponieważ krew może zasłonić komórki nabłonka. Co najmniej 24–48 godzin przed badaniem nie współżyj, nie stosuj tamponów, irygacji ani leków dopochwowych i nie miej innych badań ginekologicznych przez pochwę. Dzięki temu pobrany wymaz nie będzie rozcieńczony czy zanieczyszczony.

Cytologia klasyczna ma kilka wyraźnych atutów, które wciąż sprawiają, że jest bardzo popularna:

• jest szeroko dostępna w poradniach położniczo-ginekologicznych i wielu gabinetach prywatnych,
• ma niski koszt jednostkowy, co ma znaczenie przy częstych badaniach,
• jest refundowana przez Narodowy Fundusz Zdrowia w programie profilaktyki raka szyjki macicy,
• posiadamy bardzo długie doświadczenie kliniczne w interpretacji wyników tej metody, co poprawia bezpieczeństwo decyzji lekarskich.

Ta klasyczna technika ma też swoje ograniczenia, o których warto wiedzieć przed wyborem badania:

• czułość diagnostyczna jest niższa niż w cytologii płynnej LBC, szczególnie przy niewielkiej liczbie nieprawidłowych komórek,
• jakość preparatu mocno zależy od technik rozprowadzania materiału na szkiełku przez osobę pobierającą,
• w preparacie może znajdować się dużo domieszek, takich jak śluz, krew czy komórki zapalne, które utrudniają ocenę,
• część rozmazów bywa odrzucana jako niediagnostyczne, na przykład z powodu zbyt małej liczby komórek nabłonkowych.

W prywatnych placówkach cena cytologii klasycznej zwykle mieści się w przedziale około 50–85 zł, choć w niektórych miastach sięga nawet 100 zł. W programie profilaktyki raka szyjki macicy finansowanym przez Narodowy Fundusz Zdrowia badanie to jest wykonywane bezpłatnie u kobiet w określonym wieku i co określony czas, bez konieczności posiadania skierowania.

Cytologia na podłożu płynnym (LBC) – jak przebiega i czym różni się od klasycznej?

Cytologia na podłożu płynnym, czyli LBC (Liquid Based Cytology), zaczyna się na fotelu ginekologicznym dokładnie tak samo jak badanie klasyczne. Lekarz ginekolog lub położna zakłada wziernik, odsłania szyjkę macicy i przy pomocy tej samej szczoteczki cytologicznej pobiera komórki z tarczy oraz kanału szyjki. Różnica pojawia się w momencie utrwalania materiału. Zamiast rozcierać komórki na szkiełku, końcówka szczoteczki jest zanurzana w pojemniku z płynem utrwalającym, który chroni komórki przed uszkodzeniem.

W laboratorium zawiesina komórek jest filtrowana i oczyszczana ze śluzu, krwi, bakterii oraz innych zanieczyszczeń. Z tak przygotowanego materiału tworzy się cienką, jednowarstwową warstwę komórek, którą dopiero wtedy nanosi się na szkiełko mikroskopowe. Powstaje bardzo przejrzysty obraz, w którym cytolog widzi dokładnie ułożone komórki, a nie gruby, nierówny rozmaz. To przekłada się na lepszą jakość oceny mikroskopowej i mniejszą liczbę wyników nieczytelnych.

Między cytologią LBC a klasyczną istnieje kilka istotnych różnic, które w praktyce robią dużą różnicę dla jakości badania:

• w cytologii klasycznej materiał jest bezpośrednio nanoszony na szkiełko, a w LBC trafia najpierw do pojemnika z płynem i dopiero z oczyszczonego płynu tworzony jest preparat,
• preparaty LBC są bardziej jednorodne i czytelne pod mikroskopem, z mniejszą ilością domieszek,
• w badaniu LBC znacząco maleje ryzyko odrzucenia próbki jako niediagnostycznej, bo laboratorium może wybrać optymalną ilość komórek,
• z jednej próbki LBC możesz wykonać dodatkowe testy molekularne, na przykład HPV HR test, test HPV DNA albo wybrane testy PCR w kierunku innych infekcji.

Cytologia płynna ma szereg wyraźnych zalet, które powodują, że jest coraz częściej rekomendowana, zwłaszcza w grupach podwyższonego ryzyka:

• daje wyższą czułość diagnostyczną niż cytologia klasyczna, więc lepiej wykrywa zmiany CIN i HSIL,
• zapewnia lepszą jakość obrazu komórek, co ułatwia pracę cytologa i zmniejsza ryzyko przeoczenia subtelnych zmian,
• z jednej próbki można wykonać co-test, czyli połączyć ocenę cytologiczną z testem HPV HR, bez konieczności ponownego pobierania wymazu,
• odsetek wyników nieczytelnych lub wymagających powtórzenia jest niższy, co ogranicza dodatkowe wizyty i stres.

Nie jest to jednak metoda pozbawiona wad, szczególnie gdy patrzysz na koszty i dostępność:

• cena cytologii LBC jest wyższa niż badania klasycznego,
• badanie bywa dostępne głównie w prywatnych placówkach lub w wybranych programach Narodowego Funduszu Zdrowia,
• w standardowej profilaktyce prywatnej nie zawsze jest oferowana w cenie zwykłego pakietu, czasem wymaga dopłaty.

W zależności od miasta i zakresu badania cytologia LBC kosztuje zwykle od około 100 do nawet 300 zł. W programie przesiewowym NFZ cytologia płynna jest wykorzystywana głównie jako badanie uzupełniające po dodatnim teście HPV HR. Z jednego wymazu najpierw oznacza się HPV, a dopiero gdy wynik jest dodatni, z tego samego materiału przygotowuje się preparat LBC, bez potrzeby ponownego pobierania próbki.

Cytologia samodzielnie pobierana (wysyłkowa) – na czym polega ta metoda?

Cytologia wysyłkowa to rozwiązanie, które pozwala pobrać materiał w domu, bez wizyty na fotelu ginekologicznym. Zamawiasz zestaw do badania, na przykład przez IKP lub aplikację mojeIKP, albo odbierasz go w wyznaczonym punkcie. W pudełku znajdujesz specjalną wymazówkę lub szczoteczkę, pojemnik z podłożem płynnym albo innym medium zabezpieczającym próbkę oraz dokładną instrukcję krok po kroku. Po zapoznaniu się z instrukcją wprowadzasz wymazówkę do pochwy, wykonujesz zalecaną liczbę ruchów obrotowych i umieszczasz ją w pojemniku z płynem.

Następnie zestaw trzeba odpowiednio opisać, zabezpieczyć i przekazać do laboratorium, zwykle przez kuriera lub w wybranych punktach odbioru. Laboratorium przygotowuje preparat cienkowarstwowy podobnie jak w cytologii płynnej LBC. Wynik dociera do ciebie po kilku dniach, zazwyczaj do 7 dni roboczych. Dla wielu kobiet, zwłaszcza mieszkających z dala od poradni położniczo-ginekologicznej, taka forma badania jest realną szansą na regularną profilaktykę.

Z samodzielnie pobranego materiału najczęściej wykonuje się test HPV HR, czasem połączony z oceną cytologiczną w technologii cytologii płynnej. Procedura laboratoryjna przypomina standardową cytologię LBC – z płynnego podłoża tworzy się jednowarstwowy preparat i ocenia komórki pod mikroskopem lub oznacza DNA albo RNA wirusa w teście molekularnym. Dzięki temu wynik jest porównywalny z klasycznym badaniem wykonywanym w gabinecie, o ile próbka została prawidłowo pobrana.

Ta forma badań ma kilka wyraźnych plusów, które sprawiają, że warto ją brać pod uwagę jako uzupełnienie tradycyjnej profilaktyki:

• umożliwia wykonanie badania bez wizyty u ginekologa, co bywa przełomowe dla kobiet z dużym lękiem przed badaniem na fotelu,
• zwiększa dostępność badań w małych miejscowościach, gdzie trudniej o termin u specjalisty,
• daje sporą dyskrecję i pozwala pobrać materiał w dowolnej porze dnia, kiedy czujesz się komfortowo,
• może zachęcić do pierwszego kontaktu z profilaktyką kobiety, które od lat odkładały cytologię.

Metoda samodzielnego pobierania ma też ograniczenia, o których powinnaś wiedzieć, zanim się na nią zdecydujesz:

• istnieje ryzyko nieprawidłowego pobrania materiału, jeśli instrukcja nie zostanie dokładnie przestrzegana,
• nie wykonuje się równocześnie pełnego badania ginekologicznego, więc inne nieprawidłowości mogą pozostać niewykryte,
• nie każda kobieta kwalifikuje się do tej formy badań – pacjentki z wyraźnymi objawami zwykle wymagają tradycyjnej wizyty,
• przy błędnej technice pobierania czułość badania może być niższa niż przy wymazie pobieranym przez lekarza.

Jakie inne rodzaje cytologii wykonuje się poza ginekologią?

Cytologia nie dotyczy wyłącznie szyjki macicy. To ogólna metoda badania komórek pobranych z różnych narządów i płynów ustrojowych, szeroko wykorzystywana w onkologii oraz innych dziedzinach medycyny. Pozwala wcześnie wykrywać zmiany nowotworowe i stany przednowotworowe w wielu lokalizacjach, często zanim guz osiągnie rozmiar widoczny w badaniach obrazowych.

W praktyce klinicznej cytologia jest stosowana w kilku ważnych obszarach:

• cytologia dróg oddechowych – badanie plwociny lub popłuczyn oskrzelowych w diagnostyce raka płuca i niektórych chorób zapalnych,
• cytologia układu pokarmowego – ocena wymazów lub popłuczyn z przełyku, żołądka czy dróg żółciowych w kierunku komórek nowotworowych,
• cytologia płynów z jam ciała – analiza płynu opłucnowego, otrzewnowego czy płynu mózgowo-rdzeniowego pod kątem obecności komórek nowotworowych lub zapalnych,
• biopsja aspiracyjna cienkoigłowa (BAC) – pobranie komórek z guzów i węzłów chłonnych cienką igłą, a następnie ich ocena pod mikroskopem,
• cytologia moczu – pomocna w diagnostyce raka pęcherza moczowego oraz innych zmian w drogach moczowych.

W każdym z tych badań zasada jest podobna. Pobiera się materiał komórkowy, a następnie pod mikroskopem ocenia wygląd i budowę komórek. Różni się natomiast sposób pobrania próbki, który zależy od badanego narządu. Za pobranie odpowiada właściwy specjalista, na przykład pulmonolog, gastroenterolog, chirurg, urolog czy onkolog prowadzący leczenie.

Jakie rodzaje badań cytologicznych stosuje się w programie przesiewowym NFZ?

Profilaktyka raka szyjki macicy w Polsce jest finansowana przez Narodowy Fundusz Zdrowia w ramach programu przesiewowego. Obejmuje on kobiety z określonej grupy wiekowej, obecnie najczęściej podaje się przedział 25–64 lata. Warunkiem udziału jest posiadanie aktualnego ubezpieczenia zdrowotnego. Na badanie nie potrzebujesz skierowania, wystarczy zgłosić się do poradni położniczo-ginekologicznej lub wybranej poradni POZ mającej umowę z NFZ.

Badania są wykonywane w gabinetach ginekologicznych oraz w wybranych poradniach podstawowej opieki zdrowotnej, które współpracują z położnymi w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy. Nadzór nad jakością i certyfikacją badań sprawuje Narodowy Instytut Onkologii. Dzięki temu pacjentka ma pewność, że preparaty są oceniane według jednolitych standardów, w tym z użyciem systemu Bethesda.

Do czerwca 2026 roku podstawą przesiewu w programie NFZ pozostaje cytologia klasyczna. Badanie wykonuje się co 3 lata u kobiet w wieku objętym programem, jeśli poprzednie wyniki były prawidłowe. U pacjentek z czynnikami ryzyka, na przykład po nieprawidłowych wynikach cytologii albo z potwierdzonym zakażeniem HPV, odstęp można skrócić, czasem nawet do około 12 miesięcy. Decyzję w tej sprawie zawsze podejmuje lekarz.

Nowy schemat przesiewu oparty na teście HPV HR z genotypowaniem stopniowo staje się głównym narzędziem badań przesiewowych. Badanie polega na wykrywaniu DNA lub RNA wysokoonkogennych typów HPV w wymazie z szyjki macicy. Jeśli wynik jest ujemny, ryzyko istotnych zmian przedrakowych w najbliższych latach jest niskie i można zaplanować kolejne badanie dopiero po kilku latach. W wielu rekomendacjach przyjmuje się odstęp około 5 lat przy ujemnym teście HPV.

W programie NFZ test HPV HR stosuje się głównie u kobiet po pewnym wieku, zazwyczaj po 30. roku życia, choć dokładne progi wiekowe mogą być aktualizowane w wytycznych. W młodszym wieku częściej dochodzi do samoistnego ustępowania zakażenia HPV, dlatego podstawą profilaktyki jest wówczas cytologia. W grupie kobiet po 30. roku życia trwałe zakażenie HPV wiąże się już z wyraźnie większym ryzykiem rozwoju CIN2–CIN3 i raka szyjki.

W nowoczesnym schemacie przesiewu w NFZ łączy się test HPV HR z cytologią płynną LBC. Najpierw wykonywany jest test HPV HR z wymazu z szyjki. Jeśli wynik jest ujemny, kolejne badanie można zaplanować po 3–5 latach, w zależności od wieku i historii wcześniejszych wyników. Gdy wynik jest dodatni, z tego samego materiału przygotowuje się cytologię płynną LBC, bez ponownego pobierania wymazu.

Algorytm postępowania przy różnych kombinacjach wyników jest dość precyzyjny. Przykładowo: HPV HR dodatni, a cytologia prawidłowa (NILM) oznacza zwykle konieczność kontrolnego badania po 12 miesiącach. Jeśli w cytologii LBC stwierdza się zmiany dysplastyczne odpowiadające CIN2–CIN3 lub HSIL, pacjentka otrzymuje skierowanie na kolposkopię i często na biopsję z badaniem histopatologicznym. Takie podejście pozwala skupić diagnostykę pogłębioną na kobietach z najwyższym ryzykiem.

Do programu przesiewowego możesz zgłosić się w poradni położniczo-ginekologicznej z kontraktem NFZ albo w wybranej przychodni POZ, która realizuje świadczenia położnej POZ w tym programie. Zapisy są możliwe telefonicznie, w rejestracji na miejscu, przez e-rejestrację internetową, a często także przez Internetowe Konto Pacjenta. Badania są całkowicie bezpłatne, a jakość ich wykonywania kontroluje Narodowy Instytut Onkologii.

Mimo łatwego dostępu do bezpłatnych badań wiele kobiet nie korzysta z programu – cytologię lub test HPV HR wykonują dopiero wtedy, gdy pojawią się objawy. Przy prawidłowych wynikach wystarczy cytologia co 3 lata lub test HPV HR co 5 lat, natomiast przy nieprawidłowościach badania trzeba powtarzać częściej, zgodnie z zaleceniami lekarza.

Jakie rodzaje wyników cytologii występują w systemie Bethesda?

System Bethesda (The Bethesda System, TBS) to współczesny, opisowy sposób raportowania wyników cytologii szyjki macicy. W Polsce został zarekomendowany przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników już w 2001 roku i stopniowo zastąpił starszą 5‑stopniową skalę Papanicolaou. Dzięki TBS opis wyniku jest bardziej szczegółowy, co pomaga lepiej dobrać kolejne kroki diagnostyczne i terapeutyczne.

W systemie Bethesda wynik nie sprowadza się wyłącznie do numeru grupy. Cytolog opisuje rodzaj próbki, jej jakość oraz obecność ewentualnych zmian śródnabłonkowych lub nowotworowych. Dzięki temu lekarz widzi, czy preparat został wykonany jako cytologia klasyczna, czy cytologia cienkowarstwowa LBC, czy materiał jest pełnowartościowy diagnostycznie oraz jakiego typu komórki budzą niepokój.

Opis wyniku według systemu Bethesda obejmuje kilka stałych elementów, na które warto zwrócić uwagę:

• rodzaj preparatu – czy jest to cytologia konwencjonalna czy cienkowarstwowa LBC,
• ocenę jakości próbki, w tym ilość i rodzaj komórek oraz ewentualne czynniki utrudniające ocenę,
• ogólne podsumowanie wyniku, na przykład NILM jako wynik prawidłowy,
• informację o obecności zmian śródnabłonkowych małego lub dużego stopnia,
• opis zmian zapalnych, zanikowych, reaktywnych lub innych nieprawidłowości, jeśli zostały zauważone.

Najważniejsze kategorie wyników w systemie Bethesda, które możesz zobaczyć na swoim opisie, to między innymi:

• NILM (negative for intraepithelial lesion or malignancy) – wynik prawidłowy, bez zmian śródnabłonkowych lub nowotworowych,
• ASC-US – nieprawidłowe komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego o nieokreślonym znaczeniu, często związane z przewlekłym stanem zapalnym lub przejściowym zakażeniem HPV,
• ASC-H – nieprawidłowe komórki nabłonka płaskiego, w których nie można wykluczyć zmian dużego stopnia,
• LSIL (low-grade squamous intraepithelial lesion) – zmiana śródnabłonkowa małego stopnia, zwykle odpowiadająca CIN1 i często powiązana z zakażeniem HPV,
• HSIL (high-grade squamous intraepithelial lesion) – zmiana śródnabłonkowa dużego stopnia, najczęściej odpowiadająca CIN2–CIN3,
• CIS (carcinoma in situ) – rak płaskonabłonkowy in situ, ograniczony do nabłonka,
• AGC (atypical glandular cells) – nieprawidłowe komórki nabłonka gruczołowego, wymagające poszerzonej diagnostyki,
• AIS (adenocarcinoma in situ) – rak gruczołowy in situ, także wymagający pilnej diagnostyki specjalistycznej.

Skrót CIN (cervical intraepithelial neoplasia) opisuje stopień zaawansowania zmian w nabłonku szyjki macicy. CIN1 oznacza śródnabłonkową neoplazję małego stopnia, która często ustępuje samoistnie. CIN2 to zmiana średniego stopnia, a CIN3 – dużego stopnia i wiąże się z wysokim ryzykiem progresji do raka inwazyjnego. Zmiany CIN1 zwykle odpowiadają kategorii LSIL, natomiast CIN2–CIN3 kategoryzuje się w TBS jako HSIL.

Na wynik cytologii czeka się zazwyczaj około 2–3 tygodni, choć w niektórych placówkach bywa on gotowy szybciej. Gdy opis wskazuje na nieprawidłowości, dalsze postępowanie może obejmować powtórną cytologię, test HPV HR, kolposkopię, a często także biopsję z badaniem histopatologicznym. Ostateczną interpretację wyniku i decyzję o kolejnych krokach zawsze podejmuje lekarz ginekolog lub położna z odpowiednimi uprawnieniami.

Jak wybrać rodzaj badania cytologicznego odpowiedni dla siebie?

Wybór między cytologią klasyczną, płynną LBC, co-testem (cytologia + test HPV HR) czy badaniem wysyłkowym zależy od kilku czynników. Liczy się twój wiek, historia wcześniejszych wyników cytologii, informacja o ewentualnym zakażeniu HPV oraz inne elementy ryzyka, takie jak palenie papierosów, immunosupresja czy przebyte leczenie onkologiczne szyjki macicy. Duże znaczenie ma także dostępność danej metody w najbliższej placówce, status ubezpieczenia oraz twoje możliwości finansowe.

Dla części kobiet istotny jest także lęk przed badaniem ginekologicznym. Wtedy rozwiązaniem uzupełniającym mogą być samodzielnie pobierane testy wysyłkowe, szczególnie w kierunku HPV HR. Najważniejsze jest jednak to, abyś wybierała taką formę badania, którą faktycznie będziesz wykonywać regularnie. Nawet najlepsza technologia nie spełni swojej roli, jeśli od lat nie byłaś na żadnej cytologii.

Niezależnie od wybranej metody bardzo ważna jest regularność badań zgodnie z zaleceniami NFZ i twojego lekarza. W dniu badania zadbaj o właściwe przygotowanie. Przez 24–48 godzin nie współżyj, nie stosuj irygacji pochwy ani leków dopochwowych i nie używaj tamponów. Staraj się umówić wizytę w połowie cyklu, przynajmniej 4 dni po zakończeniu miesiączki i nie później niż 4 dni przed kolejną.

Wybierając rodzaj badania, nie kieruj się wyłącznie ceną albo tym, co aktualnie „jest modne”. Najlepsza metoda to ta, która uwzględnia twoje indywidualne ryzyko, wiek, wcześniejsze wyniki oraz możliwość połączenia badania z testem HPV – szczególnie po 30. roku życia.

Kiedy wystarczy cytologia klasyczna?

Dla wielu kobiet cytologia klasyczna wykonywana w ramach programu NFZ jest zupełnie wystarczającą metodą profilaktyki. Dotyczy to zwłaszcza młodszych pacjentek, na przykład w wieku 25–30 lat, które mają dotąd prawidłowe wyniki i nie zgłaszają istotnych czynników ryzyka. Jeśli nie chorujesz na HIV, nie przyjmujesz leków powodujących silną immunosupresję, nie leczyłaś wcześniej raka szyjki macicy i nie palisz, ryzyko poważnych zmian jest niższe.

W takiej sytuacji najważniejsze jest, aby nie opuszczać badań i regularnie zgłaszać się na cytologię co 3 lata, korzystając z refundowanego programu NFZ. Dobrze jest też wybrać placówkę, która dba o jakość pobierania materiału i współpracuje z doświadczonym laboratorium cytologicznym nadzorowanym przez Narodowy Instytut Onkologii. Pojedynczy wynik ma mniejsze znaczenie niż stałe, wieloletnie uczestnictwo w programie skriningowym.

Istnieje kilka praktycznych kryteriów, które sprzyjają wyborowi cytologii klasycznej jako podstawowej metody badania:

• brak wcześniejszych nieprawidłowych wyników cytologii ani zmian typu CIN,
• niskie ryzyko zakażenia HPV, na przykład stały partner seksualny i brak innych czynników ryzyka,
• brak dodatkowych obciążeń medycznych, takich jak HIV, mocna immunosupresja czy przebyte leczenie onkologiczne szyjki,
• chęć korzystania z bezpłatnego, refundowanego badania w ramach programu NFZ,
• akceptacja ewentualnej konieczności częstszego powtórzenia badania, jeśli preparat okaże się wątpliwy lub niediagnostyczny.

Cytologia klasyczna jest stosowana także do kontroli po leczeniu zmian szyjki macicy, na przykład po usunięciu ognisk CIN. W takich przypadkach częstotliwość badań, a także ewentualne włączenie dokładniejszych metod, takich jak cytologia płynna LBC lub test HPV HR, ustala indywidualnie lekarz prowadzący. Schemat kontroli zależy od rodzaju przebytego zabiegu i ostatecznego wyniku badania histopatologicznego.

Kiedy lepsza jest cytologia płynna lub połączona z testem HPV?

W pewnych sytuacjach korzystniejsze bywa sięgnięcie po cytologię płynną LBC albo badanie łączone, czyli co-test (cytologia + test HPV HR). Dotyczy to przede wszystkim kobiet po 30. roku życia, objętych nowym schematem przesiewu, który coraz silniej opiera się na wykrywaniu wysokoonkogennych typów HPV. W tej grupie wiekowej utrwalone zakażenie HPV wiąże się z wyższym ryzykiem zmian CIN2–CIN3.

Na dokładniejsze badanie warto się zdecydować także wtedy, gdy wcześniejsze wyniki cytologii były nieprawidłowe. Chodzi tu na przykład o wyniki ASC-US, LSIL, HSIL, AGC, AIS lub CIS. Cytologia płynna i test HPV HR są również zalecane u kobiet z potwierdzonym zakażeniem HPV wysokiego ryzyka, u pacjentek z obniżoną odpornością, przy licznych partnerach seksualnych czy po leczeniu stanów przedrakowych szyjki macicy.

Do najważniejszych argumentów przemawiających za wyborem cytologii płynnej lub co-testu należą:

• wyższa czułość diagnostyczna, co zmniejsza ryzyko przeoczenia istotnych zmian,
• mniejsze prawdopodobieństwo otrzymania nieczytelnego wyniku wymagającego powtórki,
• możliwość wykorzystania jednej próbki do kilku badań, na przykład cytologii LBC, testu HPV HR i wybranych testów molekularnych,
• szansa na wydłużenie odstępów między badaniami przy prawidłowych wynikach, co zmniejsza liczbę wizyt,
• lepsze dopasowanie do nowoczesnych zaleceń profilaktyki, które w wielu krajach opierają się na testach HPV.

Sam test HPV HR odgrywa coraz większą rolę w profilaktyce raka szyjki macicy. Wykrywa obecność wysoko onkogennych typów wirusa na długo przed tym, jak pojawią się wyraźne zmiany w cytologii. Może być wykonywany równolegle z cytologią płynną lub klasyczną, tworząc tak zwany co-test. W Polsce test HPV HR jest w określonych sytuacjach finansowany przez NFZ, między innymi u kobiet po 30. roku życia w ramach programu przesiewowego, zwykle co 5 lat przy prawidłowej cytologii.

Jeśli należysz do grupy podwyższonego ryzyka, masz wątpliwości co do wcześniejszych wyników albo chciałabyś bezpiecznie wydłużyć przerwy między kontrolami, warto omówić z lekarzem wybór dokładniejszej metody. Wspólna decyzja o zastosowaniu cytologii płynnej, co-testu lub samego testu HPV HR powinna uwzględniać twoją historię, styl życia i gotowość do dalszej diagnostyki w razie wyniku nieprawidłowego.