Kardiolog – czym się zajmuje i co bada?

Nie wiesz, kiedy i z jakimi objawami zgłosić się do kardiologa, ani jakie badania może Ci zlecić ten specjalista. Z tego artykułu dowiesz się, czym dokładnie zajmuje się kardiolog, co bada i jak wygląda wizyta krok po kroku. Dzięki praktycznym wskazówkom łatwiej przygotujesz się do konsultacji i lepiej zadbasz o swoje serce.

Kardiolog – czym się zajmuje?

Układ sercowo‑naczyniowy to serce oraz sieć naczyń krwionośnych, czyli tętnic, żył i naczyń włosowatych, które rozprowadzają krew po całym organizmie. Dzięki niemu każda komórka otrzymuje tlen i składniki odżywcze, utrzymywana jest prawidłowa regulacja ciśnienia krwi, a organizm radzi sobie z wysiłkiem i stresem. Gdy na układ krwionośny przez lata działają niekorzystnie nieprawidłowa dieta, palenie tytoniu, brak ruchu czy przewlekły stres, znacznie rośnie ryzyko rozwoju chorób serca i naczyń.

Kardiolog to lekarz, który specjalizuje się w diagnostyce, leczeniu oraz profilaktyce chorób układu sercowo‑naczyniowego. Zajmuje się zarówno schorzeniami wrodzonymi, jak i nabytymi, a więc pacjentami, którzy z problemami serca się urodzili, oraz tymi, u których choroby rozwinęły się z czasem. Prowadzi chorych z dolegliwościami przewlekłymi, nadzoruje leczenie w stanach nagłych, a następnie opiekę w okresie rekonwalescencji. Do jego zadań należy także prowadzenie rehabilitacji kardiologicznej, dobór farmakoterapii, modyfikacja stylu życia oraz szeroka edukacja zdrowotna, która ma ograniczać ryzyko kolejnych incydentów sercowo‑naczyniowych.

W codziennej praktyce kardiolog zajmuje się przede wszystkim takimi problemami jak choroba wieńcowa i inne postacie choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, zaburzenia rytmu i przewodzenia, miażdżyca tętnic i choroby naczyń obwodowych, wrodzone i nabyte wady serca, zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia, a także zaburzenia lipidowe, w tym hipercholesterolemia. Bardzo często te schorzenia współistnieją, dlatego kardiolog patrzy na pacjenta całościowo, a nie tylko przez pryzmat jednego rozpoznania.

W ramach kardiologii wyróżnia się kilka ważnych działów, które różnią się zakresem wykonywanych badań i zabiegów. Kardiologia nieinwazyjna opiera się na metodach, które nie naruszają tkanek – obejmuje m.in. EKG spoczynkowe, badania metodą Holtera, echo serca, RTG klatki piersiowej, tomografię komputerową, rezonans magnetyczny serca oraz badania radioizotopowe SPECT i PET. Kardiologia inwazyjna (interwencyjna) wykorzystuje cewniki wprowadzane do naczyń i jam serca, co pozwala na cewnikowanie serca, koronarografię, angioplastykę wieńcową ze wszczepieniem stentów czy ablacje ognisk arytmii. Osobnym działem jest kardiochirurgia, czyli operacje na otwartym sercu, wszczepianie by‑passów, wymiana lub naprawa zastawek, implantacja urządzeń. Ważnymi podspecjalizacjami są także kardiologia dziecięca oraz hipertensjologia, która koncentruje się na diagnostyce i leczeniu nadciśnienia tętniczego.

W Polsce choroby sercowo‑naczyniowe odpowiadają za około 37 procent wszystkich zgonów, co czyni je główną przyczyną śmierci. Szacuje się, że nadciśnienie tętnicze ma ponad 10 milionów dorosłych, około 15 tysięcy osób rocznie umiera z powodu zawału serca, a z niewydolnością serca zmaga się blisko milion pacjentów, przy czym liczba ta stale rośnie. Coraz częściej problemy kardiologiczne dotyczą też osób młodszych, aktywnych zawodowo, w tym pracujących fizycznie w trudnych warunkach, gdzie serce jest szczególnie obciążone.

Kardiolog odgrywa dużą rolę w profilaktyce. Podczas wizyt kontrolnych ocenia czynniki ryzyka, takie jak sposób odżywiania, poziom aktywności fizycznej, palenie tytoniu, nasilenie stresu oraz obciążenia rodzinne chorobami serca i naczyń. Zleca badania przesiewowe – pomiar ciśnienia tętniczego, lipidogram, glukozę we krwi, spoczynkowe EKG i inne proste badania, które pozwalają wcześnie wykryć zaburzenia. Opisywane informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują bezpośredniej konsultacji z lekarzem ani indywidualnej diagnozy.

Jakie choroby leczy kardiolog?

Kardiolog zajmuje się szerokim wachlarzem chorób układu krążenia, które często wynikają z przewlekłego działania tych samych czynników ryzyka – nadciśnienia tętniczego, miażdżycy, palenia papierosów, otyłości, cukrzycy, braku ruchu czy przewlekłego stresu. W praktyce bardzo wiele rozpoznań nakłada się na siebie, dlatego leczenie wymaga jednoczesnej kontroli kilku schorzeń i konsekwentnego wpływania na styl życia pacjenta.

• choroba niedokrwienna / choroba wieńcowa oraz ostre zespoły wieńcowe (w tym zawał serca),
• nadciśnienie tętnicze pierwotne i wtórne,
• niewydolność serca,
• zaburzenia rytmu serca: migotanie przedsionków, tachykardie, bradykardie i inne arytmie,
• miażdżyca i choroby naczyń obwodowych,
• wady serca – wrodzone i nabyte, zwłaszcza wady zastawkowe,
• zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia, choroba reumatyczna serca,
• choroby zakrzepowo‑zarostowe naczyń,
• zaburzenia lipidowe, w tym hipercholesterolemia.

W dalszej części tekstu szerzej opisane są najczęstsze grupy problemów – choroba wieńcowa i zawał, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca oraz kardiomiopatie, ponieważ to właśnie one najczęściej prowadzą pacjentów do gabinetu kardiologa.

Choroba wieńcowa, zawał serca i stany przedzawałowe

Choroba wieńcowa, nazywana też chorobą niedokrwienną serca, wynika ze zwężenia tętnic wieńcowych przez proces miażdżycowy. W ścianach naczyń stopniowo odkłada się cholesterol i inne składniki, tworząc tzw. blaszki miażdżycowe, które zmniejszają światło tętnicy i ograniczają napływ krwi do mięśnia sercowego. Ten proces może rozwijać się po cichu przez wiele lat, nie dając żadnych dolegliwości, aż do momentu kiedy rezerwa przepływu wieńcowego przestaje wystarczać.

Typową manifestacją przewlekłej choroby wieńcowej jest dławica piersiowa, czyli charakterystyczny ból lub uczucie ucisku w klatce piersiowej. Dolegliwości zwykle pojawiają się podczas wysiłku fizycznego, szybszego marszu, wchodzenia po schodach, ale też w sytuacjach stresowych czy przy wychłodzeniu. Ból może promieniować do szyi, żuchwy, ramion lub pleców i zazwyczaj ustępuje po zaprzestaniu wysiłku albo po przyjęciu zaleconych leków. Takie objawy są sygnałem przewlekłego niedokrwienia mięśnia sercowego i wymagają diagnostyki u kardiologa.

Zawał serca to nagłe, najczęściej całkowite zamknięcie światła tętnicy wieńcowej przez pękniętą blaszkę miażdżycową i tworzący się w tym miejscu zakrzep. Skutkiem jest martwica fragmentu mięśnia sercowego, który przestaje być zaopatrywany w krew. Typowe objawy zawału to bardzo silny, długotrwały ból lub ucisk w klatce piersiowej, nieustępujący w spoczynku, nasilona duszność, zimne poty, nudności, czasem wymioty, uczucie silnego lęku i zagrożenia, a także ból promieniujący do lewej ręki, barku, żuchwy lub pleców. U części osób, zwłaszcza z cukrzycą, objawy mogą być mniej typowe, co nie zmienia faktu, że stan jest bezpośrednim zagrożeniem życia.

Stany przedzawałowe, określane jako niestabilna dławica piersiowa, to sytuacja, w której bóle w klatce piersiowej pojawiają się częściej, przy coraz mniejszym wysiłku, a nawet w spoczynku. Często towarzyszą im nowe lub nasilone zmiany w zapisie EKG oraz nieprawidłowe wartości markerów sercowych we krwi. Taki obraz świadczy o bardzo wysokim ryzyku pełnoobjawowego zawału serca w najbliższym czasie i wymaga pilnej oceny w warunkach szpitalnych, a nie odległego terminu wizyty w poradni.

• nadciśnienie tętnicze i długo utrzymujące się podwyższone ciśnienie krwi,
• wysoki poziom cholesterolu i inne zaburzenia lipidowe,
• palenie tytoniu, także bierne,
• cukrzyca oraz stan przedcukrzycowy,
• otyłość, zwłaszcza brzuszna,
• mała aktywność fizyczna i siedzący tryb życia,
• przewlekły stres i niewyspanie,
• dieta bogata w tłuszcze trans, sól i cukry proste,
• obciążenia rodzinne w postaci wczesnych zawałów lub nagłych zgonów sercowych.

W Polsce co roku dochodzi do tysięcy zawałów serca, a choroby sercowo‑naczyniowe pozostają główną przyczyną zgonów. Nieleczona lub źle kontrolowana choroba wieńcowa prowadzi z czasem do niewydolności serca, groźnych arytmii, a także do nagłego zgonu sercowego, który często jest pierwszym i ostatnim objawem choroby.

Jeśli odczuwasz nagły, silny ból lub ucisk w klatce piersiowej trwający dłużej niż kilkanaście minut, zwłaszcza połączony z dusznością, zimnymi potami, nudnościami, uczuciem lęku lub bólem promieniującym do ręki czy żuchwy, nie czekasz na wizytę u kardiologa, tylko natychmiast dzwonisz na numer 112 lub 999. Szybkie wezwanie pogotowia i jak najszybsze udrożnienie tętnicy wieńcowej zdecydowanie zmniejsza rozległość zawału i ogranicza trwałe uszkodzenie mięśnia sercowego.

Nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca i kardiomiopatie

Nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się, gdy w powtarzanych pomiarach gabinetowych wartości ciśnienia wynoszą co najmniej 140/90 mmHg. Najczęściej mamy do czynienia z nadciśnieniem pierwotnym, związanym z wieloma czynnikami środowiskowymi i genetycznymi, rzadziej z wtórnym, wynikającym z innych chorób, na przykład nerek czy układu hormonalnego. Problem polega na tym, że przez długie lata podwyższone ciśnienie może nie dawać żadnych wyraźnych objawów, a jednocześnie stopniowo uszkadzać naczynia i narządy wewnętrzne.

W Polsce nadciśnienie występuje u ponad 10 milionów osób, a jego nieleczenie lub niewystarczająca kontrola istotnie zwiększają ryzyko zawału serca, udaru mózgu, niewydolności serca, przewlekłej choroby nerek i uszkodzenia naczyń w różnych narządach. Często pierwszą manifestacją zaniedbanego nadciśnienia jest właśnie ostry incydent, dlatego tak duże znaczenie mają regularne pomiary ciśnienia, również w warunkach domowych.

Niewydolność serca to stan, w którym serce nie jest w stanie pompować odpowiedniej ilości krwi, aby pokryć zapotrzebowanie organizmu na tlen i substancje odżywcze. Najczęstsze przyczyny to przebyty zawał serca, wieloletnie niekontrolowane nadciśnienie, przewlekłe wady zastawek, kardiomiopatie lub toksyczne uszkodzenie mięśnia sercowego. W Polsce z niewydolnością serca żyje około miliona osób, a liczba ta zwiększa się wraz ze starzeniem się populacji i przeżywaniem coraz większej liczby pacjentów po ostrych incydentach wieńcowych.

• duszność, początkowo tylko przy wysiłku, a z czasem także w spoczynku,
• szybkie męczenie się i wyraźny spadek tolerancji wysiłku,
• obrzęki kostek, podudzi, a niekiedy także okolicy krzyżowej,
• przyrost masy ciała spowodowany zatrzymywaniem wody w organizmie,
• kołatania serca i uczucie niemiarowej pracy serca,
• konieczność spania na kilku poduszkach z powodu nasilonej duszności na leżąco, napadowa duszność w nocy.

Kardiomiopatie to pierwotne choroby mięśnia sercowego, w których dochodzi do nieprawidłowej budowy i pracy serca, niezwiązanej bezpośrednio z chorobą wieńcową czy wadą zastawkową. Wyróżnia się m.in. kardiomiopatię rozstrzeniową, z poszerzeniem jam i upośledzoną kurczliwością, przerostową, z pogrubieniem ścian serca, oraz restrykcyjną, w której mięsień staje się sztywny i mało podatny. Przyczyny mogą być genetyczne, poinfekcyjne, autoimmunologiczne, a także toksyczne, na przykład związane z długoletnim nadużywaniem alkoholu lub niektórych leków. Powikłania to arytmie, przewlekła niewydolność serca i ryzyko nagłej śmierci sercowej.

Na szczególną uwagę zasługuje kontrola ciśnienia i wydolności serca u osób wykonujących ciężką pracę fizyczną, takich jak pracownicy budowlani, ogrodnicy, monterzy, osoby pracujące przy remontach czy w upale. Nagły, intensywny wysiłek, dźwiganie dużych ciężarów, praca na wysokości w wysokiej temperaturze znacząco obciążają układ krążenia. U osób z niekontrolowanym nadciśnieniem lub utajoną chorobą serca może to doprowadzić do zawału, groźnych zaburzeń rytmu lub omdlenia, które w takich warunkach bywa szczególnie niebezpieczne.

Jakie badania wykonuje i zleca kardiolog?

Kardiolog dysponuje szerokim zestawem badań nieinwazyjnych i inwazyjnych, które dobiera indywidualnie do objawów i stanu pacjenta. Dzięki nim ocenia budowę serca, jego funkcję pompową, grubość i kurczliwość mięśnia, pracę zastawek, przepływ krwi w tętnicach i żyłach oraz rytm serca. Na podstawie wyników może określić stopień zaawansowania choroby, dobrać leczenie oraz podjąć decyzję o ewentualnym zabiegu.

• badania podstawowe wykonywane lub inicjowane już na pierwszej wizycie – pomiar ciśnienia tętniczego, EKG spoczynkowe, echo serca,
• badania monitorujące – Holter EKG i Holter ciśnieniowy,
• badania wysiłkowe – próba wysiłkowa na bieżni lub ergometrze,
• zaawansowane badania obrazowe – tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny serca, scyntygrafia SPECT, pozytronowa tomografia emisyjna PET,
• badania inwazyjne – koronarografia, cewnikowanie serca i inne zabiegi przezskórne,
• badania laboratoryjne – morfologia krwi, glukoza, lipidogram, troponiny, markery stanu zapalnego i uszkodzenia mięśnia sercowego.

Część prostych badań można przeprowadzić bezpośrednio w gabinecie kardiologicznym, na przykład EKG czy podstawowy pomiar ciśnienia. Bardziej zaawansowane procedury realizuje się w pracowniach diagnostycznych lub w szpitalu, często w ramach oddziału kardiologicznego lub hemodynamicznego. Wyniki są podstawą do ustalenia dalszego postępowania – od modyfikacji stylu życia, przez leczenie farmakologiczne, aż po skierowanie do kardiologii inwazyjnej lub kardiochirurga.

Podstawowe badania kardiologiczne – EKG, echo serca, pomiar ciśnienia

Podstawowe badania kardiologiczne, takie jak EKG spoczynkowe, echokardiografia oraz pomiar ciśnienia tętniczego, są nieinwazyjne, bezbolesne i zwykle dostępne od ręki. To od nich kardiolodzy bardzo często rozpoczynają diagnostykę, bo już na tym etapie można wykryć wiele zaburzeń, które wymagają dalszego poszerzenia diagnostyki.

EKG spoczynkowe polega na zarejestrowaniu aktywności elektrycznej serca za pomocą elektrod przyklejonych do skóry klatki piersiowej, nadgarstków i kostek. Badanie trwa kilka minut, podczas których pacjent leży spokojnie na kozetce, a aparat zapisuje przebieg pracy serca. Na podstawie wykresu lekarz ocenia rytm i częstość akcji serca, zaburzenia przewodzenia, cechy świeżego lub przebytego niedokrwienia, a także pośrednio powiększenie jam serca. EKG jest zlecane m.in. przy bólu w klatce piersiowej, kołataniu, zawrotach głowy, omdleniach, przed zabiegami operacyjnymi oraz w kontroli po zawale.

Echokardiografia, czyli echo serca, to badanie ultrasonograficzne, w którym głowica aparatu USG przykładana jest do klatki piersiowej. Pozwala to w czasie rzeczywistym zobaczyć budowę i ruch serca – grubość i kurczliwość ścian, pracę zastawek, wielkość jam oraz tzw. frakcję wyrzutową, czyli procent krwi wyrzucanej z komory z każdym skurczem. Echo serca wykrywa wady zastawkowe, wrodzone wady serca, skutki przebytego zawału, niewydolność serca, obecność płynu w worku osierdziowym i wiele innych nieprawidłowości. Jest standardowo wykonywane w przypadku szmerów nad sercem, podejrzenia wad zastawek, niewydolności serca czy po rozległym zawale.

Pomiar ciśnienia tętniczego w gabinecie odbywa się przy użyciu mankietu zakładanego na ramię i aparatu tradycyjnego lub elektronicznego. Kardiolog zwykle wykonuje kilka pomiarów w odstępie kilku minut, czasem na obu ramionach, zwłaszcza przy pierwszej wizycie. Ogólnie za prawidłowe ciśnienie u dorosłego uznaje się wartości poniżej 130/85 mmHg, wartości między 130–139/85–89 mmHg są już sygnałem do baczniejszej obserwacji, a od 140/90 mmHg mówimy o nadciśnieniu wymagającym dalszej diagnostyki. Gdy istnieje podejrzenie tzw. efektu białego fartucha, wskazane jest uzupełnienie oceny o pomiary domowe lub Holter ciśnieniowy.

Duże znaczenie ma regularne mierzenie ciśnienia w domu, szczególnie u osób z rozpoznanym nadciśnieniem, podejrzeniem skoków ciśnienia, bólami głowy czy zawrotami. Warto prowadzić dzienniczek pomiarów, w którym zapisuje się datę, godzinę i uzyskane wartości, a także krótko opisuje okoliczności. Taki notatnik bardzo ułatwia kardiologowi ocenę skuteczności leczenia i ewentualną modyfikację dawek leków.

Przed domowym pomiarem ciśnienia usiądź na kilka minut w spokojnym miejscu, nie pal papierosów ani nie pij kawy bezpośrednio przed badaniem, oprzyj plecy i rękę na oparciu oraz stole, a mankiet załóż na gołe ramię na wysokości serca. Wykonaj dwa pomiary w odstępie około minuty i w dzienniczku zapisz średnią z nich wraz z godziną oraz ewentualnymi dolegliwościami, które w tym czasie odczuwasz.

Badania zaawansowane – holter, próba wysiłkowa, koronarografia

Nie wszystkie zaburzenia pracy serca widać w krótkim zapisie EKG wykonywanym w gabinecie. Część arytmii pojawia się napadowo, w nocy albo podczas wysiłku, a niedokrwienie mięśnia sercowego ujawnia się dopiero przy obciążeniu. Do wychwycenia takich nieprawidłowości służą badania zaawansowane, dzięki którym można precyzyjnie ocenić reakcję serca na wysiłek i stan naczyń wieńcowych.

Holter EKG to całodobowe, a czasem wielodobowe monitorowanie rytmu serca za pomocą niewielkiego rejestratora noszonego przy ciele. Do klatki piersiowej przykleja się kilka elektrod połączonych przewodami z urządzeniem wielkości małego telefonu, które pacjent nosi w ciągu dnia i nocy. Badanie stosuje się przy podejrzeniu arytmii, napadowych kołatań serca, omdleń, zawrotów głowy, a także w kontroli działania wszczepionych rozruszników. Niezwykle pomocny jest dzienniczek aktywności, w którym pacjent zapisuje godziny snu, wysiłku, stresu i momenty wystąpienia dolegliwości.

Holter ciśnieniowy, czyli całodobowe monitorowanie ciśnienia tętniczego, polega na założeniu mankietu na ramię połączonego z małym aparatem pompującym powietrze w zaprogramowanych odstępach. Pomiarów dokonuje się zarówno w dzień, jak i w nocy, co pozwala sprawdzić, jak ciśnienie zmienia się w ciągu doby. Badanie jest szczególnie przydatne przy podejrzeniu nadciśnienia, nadciśnienia opornego na leczenie, dużych wahań ciśnienia czy wątpliwości, czy podwyższone wartości nie wynikają jedynie ze stresu w gabinecie.

Próba wysiłkowa, czyli EKG wysiłkowe, odbywa się na ruchomej bieżni lub na specjalnym rowerze stacjonarnym, tzw. ergometrze. Pacjent wykonuje wysiłek według z góry określonego protokołu, z stopniowo narastającym obciążeniem, a w tym czasie monitorowane są EKG, ciśnienie tętnicze i samopoczucie. Badanie pozwala ocenić reakcję serca i ciśnienia na wysiłek, wykryć niedokrwienie mięśnia sercowego, zaburzenia rytmu wysiłkowe oraz określić wydolność fizyczną. Zleca się je m.in. przy podejrzeniu choroby wieńcowej, po zawale serca przed powrotem do cięższej pracy, a także w ocenie zaawansowania niektórych schorzeń kardiologicznych.

Koronarografia, nazywana także angiografią wieńcową, to inwazyjne badanie tętnic wieńcowych wykonywane w warunkach sali hemodynamicznej. Przez nakłucie tętnicy, zazwyczaj promieniowej lub udowej, wprowadza się cienki cewnik, którym podaje się środek kontrastowy bezpośrednio do naczyń serca. Seria zdjęć rentgenowskich pokazuje miejsca zwężeń, ich długość i nasilenie, co umożliwia decyzję o wykonaniu angioplastyki wieńcowej, wszczepieniu stentów lub zakwalifikowaniu do by‑passów. Koronarografię wykonuje się przy typowych bólach wieńcowych, dodatniej próbie wysiłkowej, w ostrych zespołach wieńcowych oraz przed planowanymi zabiegami kardiochirurgicznymi.

W razie potrzeby kardiolog może również skierować na inne badania i procedury, takie jak angiografia tętnic obwodowych, cewnikowanie serca z pomiarem ciśnień w jamach serca, scyntygrafia perfuzyjna SPECT, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny serca, badania PET, ablacja ognisk arytmii, wszczepienie rozrusznika czy kardiowertera‑defibrylatora, angioplastyka wieńcowa oraz zabiegowe wszczepienie by‑passów. Tego typu postępowanie stosuje się w diagnostyce i leczeniu zaawansowanych chorób serca i naczyń, gdy metody zachowawcze nie są już wystarczające.

Z jakimi objawami iść do kardiologa?

Wiele chorób serca przez długi czas przebiega skąpoobjawowo lub w ogóle nie daje typowych sygnałów ostrzegawczych. Istnieje jednak grupa dolegliwości, których nie wolno bagatelizować i które powinny skłonić do możliwie szybkiego umówienia konsultacji kardiologicznej. Nawet jeśli ostatecznie przyczyna okaże się łagodna, lepiej to sprawdzić niż przeoczyć poważny problem.

• nawracający ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej, szczególnie przy wysiłku lub stresie,
• uczucie duszności, zwłaszcza przy niewielkim wysiłku albo w spoczynku,
• kołatania serca, wrażenie nierównego rytmu lub zbyt szybkiej akcji serca,
• omdlenia, zasłabnięcia, nagłe utraty przytomności lub niepokojące zawroty głowy,
• obrzęki nóg, kostek lub twarzy, zwłaszcza narastające wieczorem,
• zadyszka przy wchodzeniu po schodach, szybkim marszu albo pracy fizycznej,
• sinienie warg, języka lub palców,
• wyraźny spadek wydolności i szybka męczliwość przy zwykłych czynnościach,
• długotrwałe uczucie wyczerpania bez oczywistej przyczyny.

Trzeba osobno podkreślić, że nagły, bardzo silny ból lub ucisk w klatce piersiowej, nagłe nasilenie duszności, gwałtowne osłabienie, utrata przytomności czy objawy typowe dla zawału serca wymagają pilnego wezwania pogotowia ratunkowego. W takiej sytuacji nie ma sensu czekać na planową wizytę w poradni ani próbować dojechać samodzielnie do szpitala, bo każda minuta opóźnienia zwiększa uszkodzenie mięśnia sercowego.

Na konsultację kardiologiczną szczególnie nie powinny zwlekać osoby z grup zwiększonego ryzyka. Dotyczy to pacjentów po 40. roku życia, palaczy i byłych palaczy, osób z nadwagą i otyłością, chorych na cukrzycę, z nadciśnieniem lub podwyższonym cholesterolem, osób przewlekle narażonych na silny stres oraz tych, którzy wykonują ciężką pracę fizyczną – budowlańców, monterów, ogrodników, a także majsterkowiczów podejmujących się intensywnych prac remontowych.

Wizyta u kardiologa – przebieg i przygotowanie

Głównym celem wizyty u kardiologa jest ustalenie, skąd biorą się zgłaszane objawy, jaka jest ogólna skala ryzyka sercowo‑naczyniowego oraz jaki plan diagnostyki i leczenia będzie najkorzystniejszy. Podczas pierwszej konsultacji lekarz zwykle przeprowadza dokładny wywiad, badanie fizykalne i podstawowe badania, a następnie decyduje o dalszych krokach.

Jak przebiega pierwsza wizyta u kardiologa?

Na początku wizyty kardiolog przeprowadza wywiad medyczny, zadając pytania o aktualne dolegliwości – ich rodzaj, czas trwania, częstotliwość oraz sytuacje, w których się nasilają. Interesuje go, czy ból w klatce piersiowej pojawia się przy wysiłku, jak długo trwa, czy ustępuje po odpoczynku, jak wygląda duszność, czy wystąpiły omdlenia lub kołatania serca. Lekarz pyta też o choroby przewlekłe, dotychczasowe rozpoznania, przyjmowane leki, w tym preparaty bez recepty i suplementy, a także o przebyte hospitalizacje, zabiegi i operacje. Ważna jest historia chorób sercowo‑naczyniowych w rodzinie, zwłaszcza zawałów, udarów i nagłych zgonów w młodym wieku.

• codzienna dieta, sposób odżywiania, ilość soli i tłuszczów nasyconych,
• aktywność fizyczna – rodzaj wysiłku, częstotliwość, praca fizyczna na budowie czy w ogrodzie w porównaniu z siedzącą pracą biurową,
• palenie tytoniu, w tym e‑papierosy, oraz spożycie alkoholu,
• poziom stresu w życiu zawodowym i prywatnym oraz sposób radzenia sobie z nim,
• jakość i długość snu, ewentualne wybudzanie się w nocy, chrapanie.

Kolejnym elementem jest badanie fizykalne. Kardiolog osłuchuje serce i płuca, ocenia rytm i głośność tonów serca, ewentualne szmery nad zastawkami oraz odgłosy oddechowe. Mierzy ciśnienie tętnicze i tętno, sprawdza wygląd skóry i błon śluzowych, szuka objawów sinicy, ocenia obecność i nasilenie obrzęków, ogląda żyły szyjne. Często mierzy także masę ciała i obwód talii, co pomaga ocenić stopień otyłości brzusznej, która jest ważnym czynnikiem ryzyka.

Bardzo często już na pierwszej wizycie wykonywane jest EKG spoczynkowe, a w zależności od rodzaju objawów kardiolog może od razu zaplanować echo serca, RTG klatki piersiowej, podstawowe badania laboratoryjne, a także badania Holtera czy próbę wysiłkową. W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy typowych bólach wieńcowych lub niepokojących zmianach w EKG, lekarz może skierować bezpośrednio do szpitala na dalszą diagnostykę.

Po zebraniu wywiadu, zbadaniu pacjenta i zapoznaniu się z dostępną dokumentacją kardiolog omawia swoje wstępne wnioski. Przedstawia możliwe rozpoznania, wyjaśnia, jakie badania są jeszcze potrzebne, proponuje zmiany w stylu życia dotyczące diety, aktywności, ograniczenia używek, a także rozpoczyna lub modyfikuje leczenie farmakologiczne. Jeśli zachodzi taka potrzeba, kieruje pacjenta do kardiologii inwazyjnej lub kardiochirurga oraz ustala terminy wizyt kontrolnych.

Coraz częściej wykorzystywane są konsultacje kardiologiczne online lub telefoniczne. W ich trakcie można omówić wyniki badań, skorygować leczenie, uzyskać e‑receptę na stałe leki, e‑zwolnienie lekarskie czy skierowania na kolejne badania. Taka forma kontaktu jest wygodna, ale nie zastąpi badania fizykalnego, pomiaru ciśnienia ani EKG w gabinecie, a tym bardziej nie służy do oceny stanów nagłych, kiedy konieczny jest bezpośredni kontakt z pogotowiem lub izby przyjęć.

Co zabrać na wizytę i jak przygotować się do badań?

• skierowanie, jeśli wizyta odbywa się w ramach NFZ,
• dokument tożsamości, np. dowód osobisty,
• dotychczasową dokumentację kardiologiczną – wyniki EKG, echo serca, prób wysiłkowych, badań Holtera, opisy badań obrazowych,
• wypisy ze szpitala po przebytych hospitalizacjach, zwłaszcza kardiologicznych,
• wyniki innych badań, takich jak RTG klatki piersiowej, USG jamy brzusznej, spirometria, jeżeli były wykonywane,
• listę wszystkich przyjmowanych leków z dawkami i częstością stosowania, w tym leków bez recepty i suplementów,
• dokumentację innych chorób przewlekłych, na przykład diabetologiczną lub nefrologiczną, jeśli mają związek ze stanem układu krążenia.

Przy problemach z ciśnieniem lub przy objawach takich jak bóle głowy, zawroty czy kołatania, duże znaczenie ma dobrze prowadzony dzienniczek pomiarów. Warto zanotować daty, godziny, uzyskane wartości ciśnienia, a także krótki opis sytuacji, w której wykonywany był pomiar, na przykład po pracy, po spacerze czy po wypiciu kawy. Takie zapiski pokazują, jak ciśnienie zachowuje się w codziennym życiu, a nie tylko w gabinecie.

Przed zwykłą wizytą u kardiologa dobrze jest zjeść lekki posiłek, tak aby nie być na czczo, ale też nie tuż po obfitym obiedzie. W dniu wizyty warto ograniczyć duże ilości kawy oraz całkowicie unikać napojów energetycznych i alkoholu, a także nie palić papierosów bezpośrednio przed badaniem. Najlepiej założyć wygodne ubranie, które łatwo pozwala odsłonić klatkę piersiową do EKG czy echo serca oraz ramię do pomiaru ciśnienia.

Przy skierowaniu na próbę wysiłkową należy wziąć ze sobą obuwie sportowe i luźne ubranie pozwalające na swobodne poruszanie się. Bezwzględnie nie powinno się jeść obfitego posiłku tuż przed badaniem, ponieważ może to spowodować dyskomfort i gorszą tolerancję wysiłku. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić czasowe odstawienie części stosowanych leków przed testem, dlatego te kwestie trzeba zawsze wcześniej omówić ze swoim kardiologiem.

Przy planowanym badaniu Holterowskim, zarówno EKG, jak i ciśnieniowym, warto zadbać o czystą, suchą skórę klatki piersiowej, ponieważ ułatwia to przyklejenie elektrod. Dobrze jest ubrać się w luźne, wygodne rzeczy, pod którymi łatwo ukryć aparat. Dzień noszenia Holtera powinien odzwierciedlać typowy dzień – nie ma sensu leżeć cały czas w łóżku, jeśli na co dzień pracujesz fizycznie, bo celem jest ocena serca i ciśnienia w zwykłych warunkach Twojego życia.