Jakie są objawy alergii pokarmowych i jak je leczyć?

Swędząca wysypka po orzechach, ból brzucha po mleku, nagła chrypka po krewetkach. Zastanawiasz się, czy to już alergia pokarmowa i jak sobie z nią poradzić. Z tego tekstu dowiesz się, jakie są objawy alergii pokarmowych i jak wygląda ich leczenie.

Czym jest alergia pokarmowa?

Alergia pokarmowa to nieprawidłowa reakcja, w której układ odpornościowy traktuje składnik jedzenia jak zagrożenie i uruchamia odpowiedź obronną. Najczęściej jest to reakcja IgE‑zależna, czyli związana z wytwarzaniem przeciwciał IgE specyficznych dla danego alergenu, ale istnieją też reakcje nie‑IgE, o zwykle wolniejszym przebiegu. W Europie objawy alergii pokarmowej zgłasza około 7 mln osób [EFSA, 2014], a częstość zachorowań rośnie w kolejnych rocznikach dzieci.

Mechanizm wygląda podobnie niezależnie od tego, czy uczula mleko, orzechy czy owoce morza. Najpierw dochodzi do sensytyzacji – po pierwszym kontakcie z alergenem komórki odpornościowe w jelicie (m.in. eozynofile) wytwarzają swoiste IgE. Te przeciwciała przyczepiają się do powierzchni mastocytów i bazofilów, gdzie „czekają” na kolejny kontakt z tym samym białkiem. Kiedy alergen ponownie trafi do organizmu, łączy się z IgE, wywołuje degranulację mastocytów i wyrzut mediatorów zapalnych, takich jak histamina, co prowadzi do pojawienia się objawów. W nietolerancji pokarmowej (np. laktozy) układ odpornościowy nie bierze udziału, dlatego jest to zupełnie inny problem niż alergia.

Jakie są objawy alergii pokarmowych?

Objawy alergii pokarmowych są bardzo zróżnicowane – od lekkiego świądu ust po anafilaksję zagrażającą życiu. Mogą obejmować skórę, przewód pokarmowy, układ oddechowy oraz krążenie, a pojawiają się zwykle od kilku minut do około trzech godzin po spożyciu alergenu. Na cięższy przebieg reakcji wpływają między innymi wysiłek fizyczny, alkohol, niektóre leki (np. NLPZ) oraz tocząca się infekcja [EAACI, 2020].

Jak objawia się alergia u niemowląt?

U niemowląt najczęściej uczula mleko krowie oraz jaja, bo są to pierwsze silne alergeny wchodzące do diety dziecka. Typowe są objawy żołądkowo‑jelitowe: kolki, ulewania, refluks, wymioty, luźne stolce lub biegunka, a czasem uporczywe zaparcia. Do tego dochodzą zmiany skórne w postaci wysypki, zaostrzenia atopowego zapalenia skóry, zaczerwienienia policzków czy szorstkiej skóry na zgięciach łokci i kolan.

Rodzice powinni zwrócić uwagę na tempo przyrostu masy ciała – przewlekła alergia pokarmowa może powodować słabszy przyrost masy, a w cięższych sytuacjach jego zahamowanie. Reakcje IgE‑zależne u niemowlęcia zwykle pojawiają się szybko, w ciągu minut lub do dwóch godzin po karmieniu (np. nagła pokrzywka, wymioty, obrzęk ust). Reakcje nie‑IgE mają charakter opóźniony – objawy ze strony jelit lub skóry rozwijają się po kilku, a nawet kilkunastu godzinach i są bardziej przewlekłe. Szacuje się, że objawy alergii na białko mleka krowiego dotykają do 2–3% niemowląt [ESPGHAN, 2017].

Jak objawia się alergia u dorosłych i kiedy występuje anafilaksja?

U dorosłych częstymi alergenami są orzechy (szczególnie ziemne i orzechy drzew), ryby i owoce morza, a także niektóre owoce i warzywa, np. seler, pomidory, truskawki, cytrusy. Bardzo typowy jest zespół alergii jamy ustnej: pieczenie i świąd warg, języka i podniebienia, czasem lekki obrzęk ust tuż po zjedzeniu surowego jabłka, orzecha czy selera. Dodatkowo pojawiają się objawy skórne (pokrzywka, świąd, obrzęk twarzy), dolegliwości żołądkowo‑jelitowe (bóle brzucha, nudności, biegunka) oraz objawy oddechowe i nieżyt nosa.

Anafilaksja to ostra, uogólniona reakcja alergiczna, która może prowadzić do wstrząsu. W typowym obrazie pojawia się szybko narastająca duszność, świsty, obrzęk dróg oddechowych, chrypka lub trudność w mówieniu, uczucie osłabienia, spadek ciśnienia, kołatanie serca, czasem utrata przytomności. Największe ryzyko ciężkiego przebiegu mają osoby z astmą, po przebytym wcześniej epizodzie anafilaksji oraz po ekspozycji na dużą dawkę silnego alergenu, np. orzeszków ziemnych [EAACI, 2021]. W takiej sytuacji konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna i jak najszybsze podanie adrenaliny w autowstrzykiwaczu.

U dorosłego nagła duszność, obrzęk gardła, trudność w mówieniu lub omdlenie po zjedzeniu podejrzanego pokarmu to sygnał, by natychmiast wezwać pogotowie, a osoby po przebytym epizodzie anafilaksji powinny mieć zawsze przy sobie przepisany przez lekarza autowstrzykiwacz z adrenaliną.

Co może wywołać alergię pokarmową?

Najczęstsze alergeny pokarmowe są dobrze poznane, a ich znaczenie zmienia się wraz z wiekiem, dlatego warto kojarzyć konkretne produkty z typowym momentem początku uczulenia:

• mleko krowie – częsty początek w niemowlęctwie, uczulenie często wygasa w dzieciństwie,
• jaja – zwykle pierwsze lata życia, u wielu dzieci tolerancja pojawia się przed okresem szkolnym,
• orzechy ziemne i orzechy drzewne – często uczulenie trwa całe życie, wysokie ryzyko anafilaksji,
• ryby – początek w dzieciństwie lub w wieku dorosłym, zwykle utrzymuje się długo,
• owoce morza (krewetki, kraby, homary) – często pierwsze objawy dopiero u dorosłych, zwykle przewlekłe uczulenie,
• soja – początek najczęściej w dzieciństwie, przebieg zróżnicowany,
• pszenica i gluten – wczesne dzieciństwo, część dzieci z czasem zaczyna tolerować małe ilości,
• sezam – uczulenie może utrzymywać się w dorosłości, bywa silnie alergizujący.

Teoretycznie każdy pokarm zawierający białko może stać się alergenem, bo to białka reagują z IgE i pobudzają komórki układu odpornościowego. Dochodzi też do tzw. alergii krzyżowych – na przykład osoba uczulona na pyłek brzozy może reagować świądem jamy ustnej na jabłko czy marchew, bo fragmenty białek w pyłku i owocu są bardzo podobne [PTA, 2020].

Diagnostyka alergii pokarmowych – jakie badania warto wykonać?

Podstawą diagnozy jest dokładny wywiad, który najlepiej zbierze lekarz rodzinny lub alergolog, z uwzględnieniem zależności między spożytym produktem a dolegliwościami. Na tej podstawie ustala się plan badań: wywiad i badanie przedmiotowe, następnie test skórny i oznaczenie swoistych IgE w surowicy, potem kontrolowana dieta eliminacyjna, a w razie wątpliwości szpitalny test prowokacji pokarmowej pod nadzorem. Najczęściej stosowane narzędzia diagnostyczne to:

• testy skórne typu prick – oceniają reakcję skóry na kroplę alergenu, są szybkie i często pierwszorzędne w rozpoznaniu alergii IgE‑zależnej,
• badania serologiczne sIgE – oznaczają poziom swoistych przeciwciał IgE we krwi, przydatne gdy test skórny jest przeciwwskazany lub niejednoznaczny,
• dieta eliminacyjna – krótkotrwałe wykluczenie podejrzanego produktu na około 2–6 tygodni pozwala ocenić, czy objawy ustępują,
• test prowokacji – kontrolowane podanie alergenu w warunkach szpitalnych, metoda uznawana za „złoty standard” rozpoznawania alergii pokarmowej [EAACI, 2017].

Co wykryją testy skórne i badania IgE?

Testy skórne mierzą miejscową reakcję skóry na alergen – po nakłuciu w miejscu naniesienia kropelki alergenu dochodzi do uwolnienia histaminy i pojawia się bąbel pokrzywkowy z rumieniem, jeśli organizm produkuje przeciwciała IgE wobec tego białka. Wynik odczytuje się zwykle po kilkunastu minutach, co daje szybkie informacje o możliwych uczuleniach. Z kolei badania sIgE w surowicy sprawdzają ilość specyficznych przeciwciał IgE we krwi, co jest szczególnie użyteczne, gdy nie można wykonać testów skórnych, np. z powodu rozległych zmian skórnych lub konieczności przyjmowania leków przeciwhistaminowych [PTA, 2019]. Obie metody mają ograniczenia – zdarzają się wyniki fałszywie dodatnie, a wysokość miana IgE nie przekłada się bezpośrednio na ciężkość objawów, dlatego interpretacja zawsze wymaga odniesienia do dokładnego wywiadu i reakcji klinicznych.

Jak przebiega test prowokacji i kiedy warto zrobić panele molekularne?

Szpitalny test prowokacji doustnej zaczyna się od eliminacji podejrzanego pokarmu na około 7–14 dni, aby organizm „uspokoił” reakcję. Następnie w warunkach oddziału alergologicznego lub pediatrycznego pacjent otrzymuje stopniowo rosnące dawki pokarmu, zwykle co kilkanaście–kilkadziesiąt minut, przy stałym monitorowaniu. Personel obserwuje skórę, oddech, ciśnienie, dolegliwości żołądkowo‑jelitowe i w razie pojawienia się objawów natychmiast przerywa próbę oraz podaje odpowiednie leki. Przeciwwskazaniem są między innymi ciężka, źle kontrolowana astma, świeżo przebyta ciężka anafilaksja na ten sam pokarm czy ostry stan infekcyjny [EAACI, 2017].

Panele molekularne w diagnostyce alergii pokarmowej wykrywają, na które dokładnie składniki białkowe alergenu reaguje organizm, czyli jakie epitopy rozpoznają przeciwciała IgE. Stosuje się je szczególnie wtedy, gdy wyniki testów skórnych lub klasycznego sIgE są niejednoznaczne, podejrzewa się alergie krzyżowe (np. pyłki a owoce) albo planuje się odczulanie w wyspecjalizowanym ośrodku. Pozwalają lepiej ocenić ryzyko reakcji ogólnoustrojowych w porównaniu z łagodnymi objawami miejscowymi [WAO, 2020]. Ich wadą jest wyższy koszt i wciąż ograniczona dostępność w rutynowej praktyce.

Jak leczyć alergię pokarmową?

Leczenie opiera się na kilku filarach: unikaniu alergenu poprzez dobrze zaplanowaną dietę eliminacyjną, stosowaniu farmakoterapii objawowej w razie kontaktu z alergenem, dokładnej edukacji pacjenta i rodziny oraz przygotowaniu indywidualnego planu postępowania w sytuacji nagłej, w tym przepisania adrenaliny u osób z ryzykiem anafilaksji. W wybranych przypadkach prowadzi się także badania nad immunoterapią pokarmową (odczulaniem), szczególnie w alergii na białko mleka i jaja, jednak ta metoda jest dostępna tylko w nielicznych ośrodkach i pod bardzo ścisłym nadzorem [EAACI, 2021].

• dieta eliminacyjna – podstawowy sposób leczenia, polegający na trwałym lub czasowym wykluczeniu alergenu z jadłospisu z kontrolą ryzyka niedoborów,
• leki przeciwhistaminowe i inne leki objawowe – łagodzą świąd, pokrzywkę, nieżyt nosa czy łagodne objawy żołądkowo‑jelitowe,
• adrenalina w autowstrzykiwaczu – dla osób z przebytą anafilaksją lub dużym ryzykiem ciężkiej reakcji, jako element planu ratunkowego,
• monitorowanie i okresowa weryfikacja diagnozy – powtarzanie testów i rozważanie prób prowokacji w odpowiednim czasie, by sprawdzić, czy alergia nie wygasła.

Jak stosować dietę eliminacyjną i jakie są jej zasady?

Stałe wykluczenie produktu z diety ma sens dopiero wtedy, gdy alergia została wiarygodnie potwierdzona przez lekarza, dlatego przed długotrwałą eliminacją potrzebna jest diagnoza. Bardzo przydatny bywa dziennik żywieniowy, w którym zapisujesz posiłki i objawy, co pomaga powiązać reakcje z konkretnym pokarmem. W fazie diagnostycznej zwykle stosuje się krótkotrwałą dietę eliminacyjną trwającą do 6 tygodni, a samodzielne wykluczanie kilku grup produktów bez konsultacji z alergologiem lub dietetykiem łatwo prowadzi do błędów.

Dieta eliminacyjna wiąże się z ryzykiem niedoboru ważnych składników, zwłaszcza gdy usuwasz z jadłospisu produkty bogate w wapń, witaminę D, pełnowartościowe białko czy żelazo. Dlatego jadłospis trzeba dobrze bilansować, często z pomocą dietetyka, który wskaże bezpieczne zamienniki mleka, ryb czy pszenicy i ewentualnie dobierze suplementację [PTD, 2020]. W ustalonych przez alergologa odstępach czasu planuje się stopniowe próby prowokacji lub ponowne testy, aby sprawdzić, czy tolerancja na dany pokarm się nie poprawiła.

Jak działa farmakoterapia i kiedy stosować adrenalinę?

Farmakoterapia alergii pokarmowej ma łagodzić objawy, ale nie usuwa samej alergii, dlatego nie zastępuje unikania alergenu. Leki przeciwhistaminowe blokują działanie histaminy, dzięki czemu zmniejszają świąd skóry, pokrzywkę, katar i łagodne objawy z dróg oddechowych. Kortykosteroidy doustne lub miejscowe stosuje się przy cięższych lub przewlekłych zmianach, np. w zaostrzeniu atopowego zapalenia skóry czy eozynofilowych zapaleniach przewodu pokarmowego. U części pacjentów wykorzystuje się też inne leki, np. antyleukotrieny, zawsze zgodnie z indywidualnymi zaleceniami alergologa [PTA, 2019].

• adrenalina – podaje się ją domięśniowo z autowstrzykiwacza przy objawach anafilaksji, takich jak trudności w oddychaniu, obrzęk gardła, spadek ciśnienia, silne osłabienie lub utrata przytomności, a po użyciu trzeba jak najszybciej wezwać pogotowie,
• autowstrzykiwacz z adrenaliną – receptę rozważa się u osób po przebytym wstrząsie, z ciężkimi reakcjami na małe ilości alergenu lub współistniejącą astmą, zwłaszcza gdy dostęp do pomocy medycznej może być opóźniony [WAO, 2020],
• leki doraźne (przeciwhistaminowe, czasem doustne sterydy) – stosuje się zgodnie z zaleceniem lekarza przy lżejszych reakcjach, np. pokrzywce po przypadkowym spożyciu niewielkiej ilości alergenu.

Po przypadkowym zjedzeniu alergenu najpierw przerwij posiłek, obserwuj objawy, w razie świądu lub pokrzywki przyjmij zalecony lek przeciwhistaminowy, a gdy pojawi się duszność, obrzęk gardła lub silne osłabienie natychmiast użyj adrenaliny i jedź prosto na SOR.

Jak zapobiegać alergiom pokarmowym?

Ryzyka alergii nie da się całkowicie wyeliminować, ale można je zmniejszać świadomymi działaniami od pierwszych miesięcy życia. Polskie i międzynarodowe rekomendacje zalecają karmienie piersią przez 4–6 miesięcy jako element profilaktyki, a pokarmy stałe wprowadza się zwykle między 4. a 6. miesiącem, bez nieuzasadnionego opóźniania alergenów, takich jak jaja czy orzeszki w odpowiedniej, bezpiecznej formie [ESPGHAN, 2017]. Dobrze jest unikać przesadnej sterylności otoczenia, wspierać różnorodną dietę i dbać o mikrobiotę jelit, między innymi dzięki obecności błonnika i produktów zawierających bakterie kwasu mlekowego. U osób z rozpoznaną alergią bardzo ważne staje się uważne czytanie etykiet, kontrola składu dań poza domem oraz zapobieganie kontaktowi krzyżowemu w kuchni.

Na co dzień staraj się czytać etykiety, przechowywać alergizujące produkty oddzielnie, używać osobnych desek i noży oraz zawsze informować restaurację lub gospodarza o swojej alergii przed podaniem posiłku.

Podsumowanie / zakończenie

Przy nawracających bólach brzucha, wysypce czy duszności po jedzeniu warto jak najszybciej skonsultować się z alergologiem i w razie potrzeby z dietetykiem, aby krok po kroku ustalić, który alergen odpowiada za dolegliwości i jak bezpiecznie go unikać. U wielu dzieci alergia na mleko krowie lub jaja stopniowo wygasa wraz z dojrzewaniem przewodu pokarmowego, natomiast uczulenia na orzechy czy owoce morza często utrzymują się także w życiu dorosłym [WHO, 2020].